Archiwum

W XX wieku w mediach masowych dominował jednokierunkowy sposób przekazywania informacji. Nadrzędną rolę pełnił nadawca, który dzięki systemowi technologicznemu mógł przesyłać informacje do rzesz odbiorców, kształtując ich świadomość.

Na przełomie wieków pojawił się internet, który niósł za sobą obietnicę przełamania technologicznych uwarunkowań uprzywilejowujących nadawców oraz obietnicę pełnej demokratyzacji kultury; odbiorca uzyskał dzięki niemu prawo głosu. Zdawało się, że w takich warunkach rozkwitnie kultura uczestnictwa, rozumiana jako oddolna i swobodna działalność twórcza wzmacniania przez technologie komunikacyjne.

Przekonanie to zyskało na znaczeniu wraz z rozwojem technologii Web 2.0. Pojawiły się wówczas narzędzia, aplikacje i usługi tak zwanej sieci drugiej generacji, która chociaż była pomysłem biznesowym, umożliwiała użytkownikom łatwiejszą obsługę sieciowych technologii komunikowania. Działo się to między innymi przez wizualne interfejsy i większy dostęp do aktywnego dzielenia się utworami i nawiązywania interakcji z innymi użytkownikami sieci za pośrednictwem dedykowanych platform publikacji treści. Ideą Web 2.0 zainteresowały się nie tylko firmy oferujące rozwiązania internetowe, informatycy i osoby aktywne w różnych społecznościach, ale także teoretycy kultury i przede wszystkim zwykli użytkownicy.

Ze wstępu do numeru

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Radosław Bomba, Sławomir Czarnecki, Grzegorz D. Stunża

Spis artykułów

Tylko dostęp. Koniec kultury uczestnictwa?

  • Spis treści numeru
  • Radosław Bomba, Sławomir Czarnecki, Grzegorz D. Stunża
    Tylko dostęp. Koniec kultury uczestnictwa?
    W XX wieku w mediach masowych dominował jednokierunkowy sposób przekazywania informacji. Nadrzędną rolę pełnił nadawca, który dzięki systemowi technologicznemu mógł przesyłać informacje do rzesz odbiorców, kształtując ich świadomość.Na przełomie wieków pojawił się internet, który niósł za sobą obietnicę przełamania technologicznych uwarunkowań uprzywilejowujących nadawców oraz obietnicę pełnej demokratyzacji kultury; odbiorca uzyskał dzięki niemu prawo głosu. Zdawało się, że w takich warunkach rozkwitnie kultura uczestnictwa, rozumiana jako oddolna i swobodna działalność twórcza wzmacniania przez technologie komunikacyjne.Przekonanie to zyskało na znaczeniu wraz z rozwojem technologii Web 2.0. Pojawiły się wówczas narzędzia, aplikacje i usługi tak zwanej sieci drugiej generacji, która chociaż była pomysłem biznesowym, umożliwiała użytkownikom łatwiejszą obsługę sieciowych technologii komunikowania. Działo się to między innymi przez wizualne interfejsy i większy dostęp do aktywnego dzielenia się utworami i nawiązywania interakcji z innymi użytkownikami sieci za pośrednictwem dedykowanych platform publikacji treści. Ideą Web 2.0 zainteresowały się nie tylko firmy oferujące rozwiązania internetowe, informatycy i osoby aktywne w różnych społecznościach, ale także teoretycy kultury i przede wszystkim zwykli użytkownicy.
  • Mirosław Filiciak, Alek Tarkowski
    Kultura 2.0: nie/domknięty projekt
    Artykuł poświęcony jest pojęciu „kultury 2.0”, traktowanemu jako koncepcja opisująca nowe formy uczestnictwa w kulturze, ale też jako element dyskusji o kształcie polityki kulturalnej w nowej rzeczywistości technologicznej. W tekście przedstawione zostają przemiany pojęcia i związanego z nim projektu, zwłaszcza w zakresie weryfikacji utopijnej wizji demokratyzacji twórczości. Ta zmiana akcentów i „kłopoty” z kulturą 2.0 okazują się być elementem zmian w myśleniu o internecie i częścią dyskusji toczonych w obrębie badań mediów, związanych chociażby z krytyką podejścia „mediocentrycznego”. Przede wszystkim jednak kultura 2.0 stała się elementem coraz częściej internalizowanego przez instytucje kultury myślenia o kulturze jako narzędziu społecznej inkluzji. Autorzy przedstawiają przykłady tej zmiany, wskazując zarazem, że wpisuje się ona w szerszy kontekst dyskusji o polskiej modernizacji i o tym, jaką rolę odgrywają w niej instytucje państwa, a jaką obywatele.
  • Andrzej Klimczuk
    Inicjatywy medialab w Polsce. W kierunku nowych instytucji kultury – komunikat z badań
  • Karol Piekarski
    Jak system edukacji medialnej w Polsce może skorzystać z medialabów
    Działające w Polsce medialaby przyjmują w sposób wyraźny funkcję edukacyjną, pełniąc w kulturze cyfrowej rolę „silników nowego alfabetyzmu”. Nie inaczej jest w przypadku Medialabu Katowice, choć jego twórcy mają też ambicje badawcze. Dzięki pracy projektowej i metodom szybkiego prototypowania uczestnicy medialabu eksplorują tkankę miejską i tworzą nowe narracje dla miasta. Doświadczenia pokazują, że medialaby nie zastąpią wszystkich form edukacji medialnej, ale mogą stać się skutecznym narzędziem uzupełniania kompetencji w zakresie pracy zespołowej i realizacji interdyscyplinarnych przedsięwzięć.
  • Natalia Brylowska
    Tylko dostęp? Tylko obieg? Praktyki sztuki w internecie
    Artykuł poświęcony jest strategiom artystów wobec internetowej rzeczywistości. Poddaje ponownemu rozważeniu zjawiska związane z kulturą uczestnictwa takie jak: demokratyzacja twórczości, zacieranie granic miedzy twórcą a odbiorcą, nowe konteksty sztuki, starając się odnaleźć to, co rzeczywiście ulega zmianie we współczesnym Świecie Sztuki. Przyglądając się praktykom artystów i odbiorców w Internecie, kładzie nacisk na wartość obiegu sztuki jako dialogu koniecznego do jej istnienia.
  • Tomasz Żaglewski
    Komiks jako medium partycypacyjne
    W rozważaniach na temat współczesnych mediów wielokrotnie przywoływane jest przeświadczenie o „nowości” wspomnianych technologii w zakresie oferowania odbiorcom unikalnego doświadczenia. Powracające nieustannie hasła odnoszące się do właściwości owych „nowych mediów”, takie jak interaktywność, hipertekstualność czy immersyjność, skłaniają do stwierdzenia, iż faktycznie dopiero na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat mówić możemy o innowacyjnej kategorii przekazów medialnych, które angażują swojego odbiorcę w sposób multi- i transmedialny. Tymczasem, sięgając po media bardziej klasyczne, szybko okazuje się, iż część rozwiązań dziś powszechnie przypisywana mediom cyfrowym to zaledwie kolejne stadia ewolucji cech charakterystycznych dla tradycyjnych, analogowych przekaźników, które przejawiają jednak jak najbardziej współczesne i „nowe” właściwości. W niniejszym studium zaprezentowana zostanie analiza medium komiksowego, które – pomimo powszechnego wpisywania go w obszar „starych” mediów – okazuje się zawierać w sobie szereg rozwiązań, czyniących z niego przekaźnik o jak najbardziej interaktywnym i hipertekstualnym charakterze. 
  • Marcin Zaród
    Aktorzy-sieci w zbiorowościach hakerskich. Komunikat z badania etnograficznego
  • Marta Kosińska
    Kompetencje medialne jako kompetencje kulturowe. Studia kulturowe i edukacja medialna
    W artykule pojawia się pytanie o status edukacji medialnej jako edukacji kulturowej w kontekście wzrastającej roli nowych populizmów medialnych. Analizowane w nim są sposoby operacjonalizacji pojęć w charakterystycznym dla studiów kulturowych dyskursie nowych mediów jako mediów dostępu i uspołecznienia. Szczególnej problematyzacji poddawane jest pojęcie uczestnictwa w kulturze – rekonstruując jego znaczenia pomiędzy populizmem a elitaryzmem kulturowym. W tekście ukazany dyskurs kultury konwergencji jako specyficzny dla ujęć spod znaku populizmu kulturowego. Wskazane są w nim źródła myślenia o mediach jako środkach uspołecznienia w koncepcjach kultur oporu, w szczególności w kulturowych badaniach nad subkulturami z lat 70. XX wieku. Ukazywane są jako źródło schematu kodowania-dekodowania w teorii odbioru mediów oraz proces jego uproszczenia i redukcji do koncepcji oporu poprzez konsumpcję. Artykuł przedstawia konsekwencje traktowania tej koncepcji jako założenia, a nie wniosku płynącego z analiz empirycznych. Sygnalizowana jest także potrzeba konfrontacji pojęć takich jak kompetencja medialna, kompetencja kulturowa i uczestnictwo w kulturze na gruncie studiów kulturowych z materiałem empirycznym pochodzącym z etnograficznych badań eksploracyjnych autorki dotyczących historycznych, kulturowo-społecznych uwarunkowań rozwoju kompetencji medialnych i kulturowych pokolenia polskich studentów urodzonych w latach 90. XX wieku.

Z warsztatów kulturoznawców

  • Joanna Kocemba
    Kultura zezwoleń wobec kultury dostępu. Między interesem publicznym a prywatnym
    Artykuł podejmuje temat restrykcji związanych z prawem autorskim, powstałym by neutralizować konflikt pomiędzy interesem prywatnym a publicznym. W tekście omawiane są dwa wydarzenia z sierpnia 2015 roku, ważne w kontekście społecznego odbioru prawa: zakaz wystawiania spektaklu Teren badań: Jeżycjada (reż. W. Szczawińska) wydany przez sąd na wniosek Małgorzaty Musierowicz i brak pozwolenia dla Teatru Chorea na użycie zapisków Tadeusza Kantora, wydany przez spadkobierczynię, Dorotę Krakowską. Autorka artykułu podkreśla, że żyjemy w kulturze zezwoleń, dającej demiurgiczną moc osobie dysponującej permission. Wnioskuje też, że kultura zezwoleń sprzyja budowie społeczeństwa hierarchicznego.
  • Wojciech Sitek
    Wolny dostęp czy kwarantanna sieci? Selekcja treści w internecie wobec szumu informacyjnego i władzy pseudoautorytetów
    Niemal każdy przypadek demokratyzacji mediów historycznych związany był z późniejszą ich komercjalizacją oraz – zharmonizowanym z poziomem modelowego odbiorcy – uśrednieniem treści, prowadzącym ostatecznie do intelektualnego regresu. Przedmiotem refleksji jest problem prosumenckiego internetu spod znaku Web 2.0, który zerwał z merytokratycznymi podstawami internetu. W spowitej kłączami patologicznego demokratyzmu cyberprzestrzeni nastąpiło zrównanie wszystkich wirtualnych wywodów, niezależnie od ich wiarygodności i konstruktywności. Narodziny kultury produkujących konsumentów zainicjowały dewaluację internetu, w którym głos merytorycznie cenny stał się mniej słyszalny niż bezwartościowy krzyk ignoranta. Artykuł dotyczy specyfiki współczesnej sieci, pozbawionej niezbędnej selekcji informacji. Ekspansja „antynauki” sprawiła, że w internecie cenna wiedza lokuje się na trudno dostępnych peryferiach, w niewidocznych enklawach profesjonalizmu i erudycji. Niniejsze opracowanie jest formą manifestacji troski o pozytywne oddziaływanie internetu w najbliższych dekadach. Inicjatorami procesu budowy „społeczeństwa informacyjnego”, opozycyjnego wobec – przejawiającej niewiedzę i dyletanctwo – zbiorowości dezinformacyjnej, powinny stać się wykwalifikowane (łączące umiejętności techniczne i świadomość odpowiedzialnego korzystania z zasobów internetu) elity wirtualnego świata. Dążność do upowszechniania internetu będzie miała sens dopiero w momencie odzyskania – zaanektowanych dziś przez „ambasadorów” nierzetelnych treści i podżegaczy ideologicznych sporów – miejsc, wymagających wiedzy specjalistów.

Obserwatorium Kultury

  • Tomasz Kukołowicz, Tomasz Żółtak
    Dostępność kultury. Pomiędzy wykluczeniem i uczestnictwem
    Artykuł podejmuje problem relacji pomiędzy brakiem uczestnictwa w kulturze a dostępnością kultury w Polsce. Na wstępie autorzy uzasadniają potrzebę badania braku uczestnictwa w kulturze instytucjonalnej przy pomocy metod ilościowych. Następnie omawiają genezę koncepcji dostępności kultury w politykach kulturalnych na świecie. Wyróżniają trzy wymiary dostępności: geograficzny, społeczny i indywidualny. W kolejnej części artykułu prowadzą analizę zależności pomiędzy brakiem uczestnictwa w kulturze a dostępnością kultury w oparciu o dane sondażowe pochodzące z lat 2012-2014. Rygorystyczna analiza prowadzi do wniosku, że geograficzne zróżnicowanie dostępności kultur ma duże znaczenie tylko dla grup narażonych na wykluczenie.

Omówienia

  • Patryk Szaj
    Rozsuwanie metafizyki
    Omówienie książki: Andrzej Marzec, Widmontologia. Teoria filozoficzna i praktyka artystyczna ponowoczesności, Warszawa 2015
  • Bartosz Raducha
    Z dziejów archeologii mediów, czyli dlaczego warto równać do góry
    Omówienie książki: Mirosław Filiciak, Alek Tarkowski, Dwa zero. Alfabet nowej kultury i inne teksty, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2015.

Redakcja językowa i korekta

Redakcja językowa: Edyta Tomczuk Korekta: Bartosz Raducha

Tłumaczenie

Olga Siara
do góry