NR 3-4/1996

Wersja elektroniczna numerów archiwalnych powstała w wyniku współpracy z Biblioteką Elbląską im. Cypriana Norwida (http://www.bibliotekaelblaska.pl/).

Spis artykułów

Współczesna kultura w perspektywie nauk społecznych

  • Teresa Kostyrko
    Okoliczności i objawy aktualnego zmierzchu sztuk pięknych
    Artykuł stanowi skróconą wersję komunikatu wygłoszonego w sekcji estetyki na VI Polskim zjeździe filozoficznym w 1995 r. Tezą wyjściową jest stwierdzenie odrębności sztuk plastycznych dzisiaj w opozycji do sytuacji lat ’60 i ’70. Wcześniejsza autonomiczność sztuki, która umacniała jej samotność, ale i niezwykłość, została utracona na rzecz traktowania sztuki w celach użytkowych, co powoduje zagrożenie jej egzystencji. Autorka zwraca uwagę na brak wszelkich reguł rządzących sztuką, które decydując o porozumieniu między artystą a odbiorcą, skazują ją na samozagładę. Ranga dzieła i artysty zostaje zdewaluowana ze względu na zburzenie sfery sacrum obowiązującej do tej pory w sztukach pięknych. Ratunek dla sztuki autorka upatruje w pojawieniu się nowej awangardy, gotowej ożywić zainteresowanie społeczeństwa dla utraconego sacrum.
  • Maria Giemza-Żurawska
    SF - literatura popularna
    We wstępie autorka analizuje rynek wydawniczy literatury SF w kraju i za granicą w latach 1950-80 oraz rewolucję, jaka dokonała się w kraju po roku 1989. Artykuł próbuje wyjaśnić na czym polega fenomen literatury SF, podkreślając jej funkcję zastępczą jako literatury sensacyjno-rozrywkowej oraz maski służącej do mówienia o zjawiskach współczesnych. Dane statystyczne przedstawione w artykule dają obraz czytelnika literatury SF: młodego i wykształconego. Artykuł porusza zagadnienia recepcji literatury fantastycznonaukowej w odniesieniu do proponowanych przez nią postaw i poglądów atrakcyjnych dla różnych odbiorców. Prezentuje trzy podstawowe typy konwencji SF wyróżnionych ze względu na zastosowaną technikę twórczą oraz zarysowuje różne formy światopoglądu naukowego i wynikające z niego typy bohaterów. W konkluzji autorka przypisuje literaturze SF rolę retoryczną, która przynosi odmianę refleksji filozoficznej.
  • Krzysztof Moraczewski
    Adornowska idea ruchu progresywnego a drogi rozwoju muzyki XX w.
    Osią rozważań artykułu jest koncepcja T. W. Adorno dotycząca rozwojowej tendencji muzyki. Autor na podstawie przykładów przedstawia wybrane światopoglądy muzyczne końca XIX w. (m.in. Beethoven, Wagner, Brahms). Miarą wielkości dzieła staje się nie wartość artystyczna, lecz kategoria nowości. Prezentując główne nurty muzycznej moderny dzieli ją na postawę antywagnerowską oraz wagnerowską. Przyporządkowuje poszczególnych twórców do kierunku impresjonistyczno-symbolicznego, folklorystycznego, konstruktywistycznego lub sonorystycznego zgodnie z pierwszym nurtem, bądź do kierunku ekspresjonistyczno-dodekafonicznego, dodekafonii konstruktywistycznej lub mikrotonowości zgodnie z nurtem drugim. Autor podkreśla niemożliwość całkowitego zerwania z tradycją w muzyce. Porusza też kwestię polimityczności muzyki (O. Marquard) na gruncie postmodernizmu
  • Maciej Mazurek
    Powrót kolorystów
    Malarska formacja kolorystów lat ’20 i ‘30 oraz jej miejsce we współczesnej estetyce stanowią ramowy temat artykułu. Autor pisze o ścieraniu się awangardy i koloryzmu, potępianego za filisterstwo, brak pierwiastka mistycznego oraz oderwanie od rzeczywistości. Dostrzega zbieżność postaw między kapistami a twórczością Cezanne’a. Wraz z wygasaniem oddziaływania idei nowoczesności oraz zniesieniem obowiązku służby ideologii ocena kolorystów ma szansę stać się mniej surową. Próba zdefiniowania kapizmu po 1945 roku prowadzi do utożsamienia go z polską wersją postimpresjonizmu. Koloryści postulują konieczność autonomizacji koloru i czysto malarskie rozstrzygnięcie dzieła, apologizując ideę piękna. Główne założenia kolorystów autor prezentuje na podstawie ewolucji twórczości Jana Cybisa poddając jednocześnie w wątpliwość ich adekwatność do malarstwa uprawianego przez innych kapistów.
  • Elżbieta Wąchnicka-Chwaliszewska
    Uniwersum kultury jako kategoria badawcza
    Autor definiuje czym jest kanon kulturowy, pojęcie powszechnie używane w badaniach nad kulturą po 1989 roku. Zwraca uwagę na odróżnienie go od krótkotrwałej mody. Konstytutywne cechy kanonu, które wymienia to: podatność na dziedziczenie, powszechność porządków kulturowych oraz podział na kulturę wyższą i niższą. Autor wprowadza także, w ujęciu różnych badaczy, pojęcie uniwersum kulturowego, odnoszącego się do kultury symbolicznej, będące kategorią opisu rzeczywistości. Stawia je w opozycji do kultury narodowej, szczególnego przypadku uniwersum, czyli zbioru elementów kulturowych konstytutywnych dla danej grupy narodowej. Koniecznym założeniem przy badaniach nad kulturą współczesnych społeczeństw wg autora jest założenie pluralizmu kulturowego, zarówno na skalę globalną, jak i w obrębie jednej grupy społecznej.
  • Anna Zeidler-Janiszewska
    Polityka kulturalna w perspektywie przemian kultury współczesnej
    Przedmiotem artykułu jest wpływ modernizacji i reorganizacji systemu gospodarczo-politycznego na kulturę. Autorka zauważa coraz silniejszy wzrost konsumpcji i związaną z tym konieczność zmiany dotychczasowej polityki kulturalnej, a także problemy z którymi musi się ona borykać (zagrożenia płynące zarówno z globalizacji, jak i decentracji świata). W celu zachowania równowagi pomiędzy tworzącymi się społeczeństwami monokulturowymi, a społeczeństwami kontynuującymi tradycję lokalną konieczna jest ramowa polityka kulturalna w skali państwa. Artykuł porusza także zagadnienie „krytycznego regionalizmu” (Kenneth Frampton) dotyczące współczesnej urbanistyki i architektury, cechującego się bardziej bezpośrednim stosunkiem do natury, co powoduje nadanie lokalnego kolorytu budownictwu o charakterze globalnym.
  • Jan Stanisław Wojciechowski
    Polska kultura sztuk pięknych w perspektywie lat 90.
    Tekst analizuje współczesną sytuację społeczno-ekonomiczną Polski oraz jej wpływ na życie artystyczne i stan sztuk pięknych w kraju. Na podstawie własnej definicji sztuk pięknych autor przedstawia zmiany, które zaszły w tej dziedzinie kultury. Proces transformacji polskiej kultury sztuk pięknych lat ’90 autor ocenia negatywnie. Podkreśla jej zacofanie w stosunku do standardów zachodnich. Urynkowienie sztuki oraz odebranie jej autonomiczności jest konsekwencją ujmowania rzeczywistości w kategoriach ponowoczesności. Autor stawia pytania dotyczące miejsca mecenasa, relacji artysta a odbiorca sztuki, a także roli edukacji twórczej. Autor sugeruje nowy typ polityki kulturalnej państwa opartej na racjonalności i wiedzy, zwłaszcza w zakresie ekonomii.
  • Anna Wieczorek
    Wybrane problemy ekonomii kultury u schyłku XX wieku
    Przedmiotem artykułu są trudności, których nastręcza ekonomiczna analiza działalności kulturalnej. Autorka kreśli obszar dla problematyki badawczej ekonomiki kultury. Rozważa pytania dotyczące form finansowania kultury (1. wybór właściwego adresata działań wspierających, 2. metody wspierania) oraz udziału władz publicznych w takim przedsięwzięciu. Przytacza listę argumentów na rzecz publicznego wspierania kultury (m.in. dobra kultury jako dobra publiczne, pozytywne efekty zewnętrzne) oraz proponuje przykładowe sposoby pomocy zarówno producentowi, jak i konsumentowi (subwencje, bony ‘kulturalne’).

Problemy polskiej recepcji postmodernizmu

  • Marek Kwiek
    Polski postmodernizm?
    Przedmiotem artykułu są rozważania nad myślą postmodernistyczną w pokomunistycznej Europie Środkowej. Autor stawia pytania dotyczące powstawania, recepcji i akceptacji myśli ponowoczesnej w Polsce oraz jej użyteczności na obecnym etapie rozwoju kultury. Tekst analizuje wagę postmodernizmu filozoficznego dla kultury. W formie opozycji mówi o jej rozwoju, statusie intelektualisty, a także tradycji filozoficznej w Europie Środkowej i na Zachodzie. Właściwie pojmowanie postmodernizmu w Polsce uzależnia od tempa postępu kulturalnego. Uświadamia także zagrożenia płynące z przyswojenia postmodernistycznego sposobu filozofowania na nieprzygotowanym ku temu gruncie. Ostateczne rozwiązanie przedstawionych zagadnień autor pozostawia czasowi oraz środowiskom filozofów.
  • Grzegorz Wołowiec
    Recepcja postmodernizmu w polskiej krytyce i publicystyce literackiej. Wstępne rozpoznanie
    Artykuł stanowi próbę prześledzenia recepcji postmodernizmu w polskiej krytyce i publicystyce literackiej w latach ’60-’90. Posiłkując się licznymi cytatami z prac teoretyków literatury, krytyków i pisarzy, zarówno polskich i zagranicznych, przedstawia różne sposoby interpretacji zjawiska postmodernizmu i jego wpływu na literaturę. Autor usprawiedliwia brak entuzjazmu dla tego zjawiska w pierwszym dwudziestoleciu spowodowany zrównaniem postmodernizmu z awangardą. Jako przełomową datę dla upowszechniania się postmodernizmu w Polsce wyznacza rok 1989. Nagłośnienie tego zjawiska wywołuje dyskusje wśród środowisk literaturoznawczych, które wciąż pozostają bez konkluzji, z powodu zbyt chaotycznego i ogólnikowego podejścia do zagadnienia. Jako krok do przodu w sporach nad postmodernizmem autor prezentuje stanowisko autorów kwartalnika artystycznego FA-art, głównie K. Uniłowskiego
  • Richard Shusterman
    Sztuka życia a etyka postmodernistyczna (przeł. A. Chmielewski)
    Osią rozważań jest stwierdzenie L. Wittgensteina o tożsamości etyki i estetyki oraz jego znaczenie dla postmodernizmu. Autor poddaje rozważaniom ideę estetyzacji tego, co etyczne, czyli dominujący nurt w postmodernistycznym świecie. Polegać ma to na podniesieniu rangi estetyki do kryterium oceny dobrego życia. Swoją analizę zjawiska autor opiera na filozofii anglo-amerykańskiej, a przede wszystkim Richardzie Rortym, według którego ‘życie estetyczne’ opiera się na ‘prywatnym doskonaleniu’. Mistrzami życia estetycznego wg Rorty’ego są dwie postacie: dociekliwy ironista i silny autokreujący się poeta. Filozofowie odrzucają etykę tradycyjną kierując się dwiema odmiennymi postawami: historycystycznym i pluralistycznym antyesencjalizmem wobec ludzkiej natury oraz niedookreśleniem etyki przez moralność. Autor prezentuje również rodzaj ideału estetycznego życia polegającego na nieustannym rozkoszowaniu się pięknem (G. E. Moore). Jeszcze jednym aspektem życia estetycznego jest dyscyplina cielesna.
  • Stefan Morawski
    Bibliografia dotycząca pozycji zagranicznych, które rozważają problematykę postmodernizmu i postmoderny

Biografie uczonych

  • Teresa Pękala
    O Ewie Klimowicz (1941-1996)

Recenzje, omówienia, wydarzenia

  • Zygmunt Bauman
    O Dialogu i represji
  • Iwona Horodecka
    Perspektywa z przełęczy
  • Anna Zeidler-Janiszewska
    Kulturowe konteksty zarządzania
  • Joanna Daszkiewicz
    Trudna ponowoczesność
  • Tadeusz Szkołut
    Pośmiertne życie awangardy
do góry