NR 4/2003 – Memory of the Shoah - Contemporary Representations

Wersja elektroniczna numerów archiwalnych powstała w wyniku współpracy z Biblioteką Elbląską im. Cypriana Norwida (http://www.bibliotekaelblaska.pl/).

Spis artykułów

Representations of the Shoah in Art

  • Roland Schefferski
    Memory of the Shoah?
    Roland Schefferski opowiada o swojej pracy „They’ve just pulled over”, co skłoniło go do jej stworzenia i co miała jego zdaniem przekazać ta praca. Zdaniem autora pamięć Holokaustu nie powinna ograniczać się do znajomości pewnych faktów z przeszłości, powinna zaś pobudzać międzyludzką wrażliwość.
  • Joanna Podolska, Wiktor Skok
    Spuren
    Krótki utwór literacki przypominający o łatwości zapomnienia o istnieniu Żydów, uzupełniony zdjęciami z występu grupy Jude.
  • Jan Stanisław Wojciechowski
    Face Of The Other
    Jan Stanisław Wojciechowski opisuje w tym tekście swój performance pod tym samym tytułem.
  • Angelika Lasiewicz-Sych
    The Architecture of a City as a Constituent of Collective Memory: The Muranów District in Warsaw. An Essay on Traces of the Past
    Autorka artykułu opisuje historię warszawskiej dzielnicy Muranów. Szczególny nacisk kładzie na urbanistyczne i architektonieczne losy tej dzielnicy oraz na kontrasty między Muranowem sprzed II wojny światowej, a tym powstałym po jej zakończeniu i powojennej odbudowie.
  • Teresa Pękala
    The Survivors and the Rescuers: How the Memory of Shoah Functions in the Artistic Realizations of the Grodzka Gate Center in Lublin
    Autorka artykułu przedstawia wybane przez siebie jako najbardziej reprezentatywne dla kultywowania pamięci Shoah projekty artystyczne przygotowane przez Grodzką Bramę – NN Centrum Tatralne z Lublina. Projekty te stają się dla niej podstawą do filozoficznej refleksji nad pamięcią i historią. Zdaniem Teresy Pękala projekty Grodzkiej Bramy wpisują się w prąd rekonstruowania przeszłości, który czyni współczesność odpowiedzialną za reazlizujący się w niej kształt przeszłości.
  • Ewa Rewers
    Void and Form
    Autorka odpowiada na wezwanie Paula Celan, który w swoim wierszu pod tytułem Sprich auch du nakazuje czytelnikowi mówić. Analizując wiersz, przywołując filozoficzną refleksję J. Derridy i J. Baudillarda autorka snuje swoją własną wypowiedź o Shoah.
  • Anna Kuligowska-Korzeniewska
    Shoah on the Stage. To Outwit God by Hanna Krall. Staging by Kazimierz Dejmek
    Artykuł ten omawia historię wystawienia na scenie przedstawienia przygotowanego na podstawie „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. Zostaje omówiony sposób powstania scenicznej adaptacji, sposób w jaki została wystawiona oraz reakcje które wywołała wśród krytyków.
  • Halina Taborska
    Art in Places of Death: Polish Signs of Memory in the Nazi Death Camps
    Autorka przedstawia historię upamiętniania czterech nazistowskich obozów zagłady w: Chełmnie, Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Opisuje historię obozów, przedstawia sposób w jaki funkcjonowały, ilość ofiar. Konkretne przedsięwzięcia artystyczne zostają przez autorkę ukazane w kontekście historycznym, wraz z informacjami o niezrealizowanych pomnikach. Zdaniem autorki wciąż potrzeba utrwalania pamięci o Shoah za pomocą artystycznych środków wyrazu.
  • Krystyna Wilkoszewska
    Józef Szajna - The Saturated Forms
    Autorka artykułu opisuje artystyczną i życiową drogę Józefa Szajny. Doświadczenie związane z pobytem w Auschwitz i koniecznością zmierzenia się z rzeczywistością po wyjściu z obozu bardzo mocno wpłynęły na twórczość tego artysty, który w swoich dziełach próbuje opisać sytuację człowieka we współczesnym świecie.
  • Krzysztof Lenartowicz
    Architecture of Terror
    Autor przedstawia swoją opinię na temat architektonicznego upamiętniania przeszłości, wraz z typologią przedsiewzięć architektonicznych mogących służyć przywoływaniu historycznych wydarzeń oraz próbujących wywołać określone uczucia w zwiedzających. Stosowane w takich sytuacjach techniki zostają zaprezentowane na przykładzie Narodowego Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtownie zaprojektowanego przez J. I. Freeda oraz Żydowskiego Muzeum w Berlinie zaprojektowanego przez D. Liebeskinda.
  • Marianna Michałowska
    The Art of the Document – Photography and Trauma
    Refleksja nad rolą fotografii w dokumentowaniu zdarzeń, w artystycznym przekazie i w przepracowywaniu przeszłości została zawarta w tym artykule. Teoretyczne wywody zostały uzupełnione o analizy dzieł artystycznych Christiana Botanski „Purim Festival”, Davida Levinthal „Mein Kampf”, Rolanda Schafferski „Images Erased From Memory”.
  • Aleksandra Kłonkowska-Walter
    The Path as a Formal and Metaphorical Subject of the Jewish Museum in Berlin and the Felix Nussbaum Museum in Osnabrueck
    Artykuł przedstawia motyw drogi w jego różnych aspektach, gdzie występuje, czemu często służy. Dokładnie autorka artykułu opisuje sposób w jaki motyw drogi został wykorzystany w Żydowskim Muzeum w Berlinie i Muzeum Felixa Nussbauma w Osnabrucka. Autorka zastanawia się czy są to muzea czy też nietypowe pomniki.
  • Blanka Brzozowska
    Passages into Emptiness. Comments on Performances and Exhibitions Accompanying the Conference Memory Of The Shoah – Contemporary Representations
    W artykule przedstawione zostały prace m. in. Rolanda Schefferskiego „They’ve just pulled over”, Jana Stanisława Wojciechowskiego „Twarz Innego”, grupy Jude „Spuren”, Wojciecha Prażmowskiego „Apel Auschwitz”.
  • Henryk Grynberg
    Polish Literature: an Eyewitness to the Holocaust
    Autor artykułu opisuje i analizuje polskie literackie odpowiedzi na Holokaust, m. in. utwory Dawida Rubinowicza, Czesława Miłosza, Jerzego Andrzejewskiego, Tadeusza Borowskiego, Krystyny Żywulskiej, Jerzego Ficowskiego. Zdaniem Henryka Grynberga literatura po Auschwitz jest możliwa. Powinna jednak brać pod uwagę zmianę perspektywy i nowe punkty odniesienia w rzeczywistości po Auschwitz.
  • Piotr Winskowski
    Bright Space, Whiteness and Greyness, History and the Future
    Piotr Winskowski analizuje artystyczne środki wyrazu zastosowane na wystawie Wojciecha Prażmowskiego „Auschwitz Apel” oraz w instalacji Marianny Michałowskiej i Romana Soroko zatytułowanej „Widzę w moich snach miejsce oddychające pustką”. Zdaniem autora artykułu twórczość artystyczna poszukująca syntezy doświadczeń i nowych znaczeń ma większe szanse na obronienia nas przed powtórką Holokaustu, niż sztuka eksploatująca literalnie ten temat i ryzykująca jego kulturalne „zużycie”.
  • Przemysław Czapliński
    Recovering the Holocaust: Literature in the 1990s in the Face of the Shoah
    Autor artykułu opisuje i analizuje polskie literackie odpowiedzi na Holokaust, m. in. utwory Dawida Rubinowicza, Czesława Miłosza, Jerzego Andrzejewskiego, Tadeusza Borowskiego, Krystyny Żywulskiej, Jerzego Ficowskiego. Zdaniem Henryka Grynberga literatura po Auschwitz jest możliwa. Powinna jednak brać pod uwagę zmianę perspektywy i nowe punkty odniesienia w rzeczywistości po Auschwitz.
  • Agnieszka Rejniak-Majewska
    Auschwitz Apel. A Prayer of Things…
    W artykule została omówiona wystawa Wojciecha Prażmowskiego „Auschwitz Apel”. Autorka dzieli się również swoimi refleksjami i interpretacjami na jej temat. Tekst artykułu został uzupełniony o reprodukcje fotografii pochodzących z tej wystawy.
  • Tomasz Majewski
    Sub Spiecie Mortis. Notes on Claude Lanzmann’s Shoah
    W omawianym artykule zostały zawarte rozważania na temat możliwości przepracowania (w psychoanalitycznym sensie) doświadczenia Holokaustu. Zdaniem Tomasza Majewskiego nie powinniśmy przepracowywać tej tragedii. Proponuje, abyśmy towarzyszyli Claude Lanzmannowi w jego filmowej próbie towarzyszenia ofiarom w ich drodze ku śmierci.

Themes of Łódź

  • Piotr Piluk
    Łódź Bałuty. Memory of the Shoah in an Urban Landscape
    Autor opisuje elementy miejskiej zabudowy Łodzi (m. in. pozostałości getta), które służą, bądź mogłyby służyć upamiętnieniu tragedii Żydów z łódzkiego getta. Zwraca również uwagę, że pomimo dużej ilości pomników i upamiętniających tabliczek oraz zachowania się w dobrym stanie i bez większych zmian architektury łódzkiego getta, pamięć o warszawskim gettcie, które zostało zniszczone, jest trwała, a o gettcie łódzkim pamięta niewielu.
  • Grzegorz Gazda
    The Final Journey of Franz Kafka’s Sisters
    W tym artykule zostały omówione losy rodziny Franza Kafki – wspólne dzieciństwo Franza i jego sióstr, cienie i blaski relacji rodzinnych, śmierć pisarza i dalsze losy jego sióstr. Autor dosyć dokładnie opisuje deportację z Pragi Gabrielii Hermannovej i Valerii Pollak (sióstr pisarza) do Łodzi oraz wywózkę z łódzkiego getta i śmierć w komorze gazowej, a informacje o wydarzeniach zostają wzbogacone przez literackie opisy podobnych losów innych osób.

Philosophy, Politics, Aesthetics - Analyses of Selected Discourses

  • Jan P. Hudzik
    Understanding the Holocaust Philosophically. Following Adorno and Lyotard
    Artykuł przedstawia filozoficzną refleksję T. W. Adorno i J. F. Lyotarda na temat Holokaustu. Autor artykułu przeciwstawia się pomijaniu Adorno przez autorów anglojęzycznych we współczesnej twórczości poświęconej Holokaustowi oraz dezinterpretacjom Lyotarda, które przedstawiają go jako sprzyjającego nazistowskim próbom wymazywania pamięci o Holokauście.
  • Anna Zeidler-Janiszewska
    Adorno and We
    Artykuł ten poświęcony jest rozważaniom na temat tezy Adorna o niemożliwości tworzenia sztuki po i o Auschwitz. Zdaniem autorki nie zakaz tworzenia wizerunków, a ułatwienie walki ze złem poprzez stworzenie jego wizerunków i poprzez to uodpornienie na jego przerażającość uniemożliwiającą działanie.
  • Alicja Kuczyńska
    Tragic Remembrance and Art
    W tym artykule przedstawiony zostaje stosunek sztuki do traumatycznych doświadczeń i sposobu w jaki można podchodzić do wspomnień o nich. Czy staną się one przyczyną nienawiści i stałęgo zranienia, czy też wzmocnią więzi wspólnotowe? Zdaniem autorki sztuka przeformułowuje problem zapomnienia-pamiętania w problem w jaki sposób pamiętać.
  • Sławomir Sierakowski
    An Unconscious Signal of the Coming Era
    W artykule zostaje przedstawiona teoria rodzącej się ogólnoświatowej wspólnoty, której swego rodzaju mitem założycielskim jest Holokaust, a fundamentem moralnym „Nigdy więcej Holokaustu!”. Zdaniem Sławomira Sierakowskiego również polska debata wokół Jedwabnego zawierała elementy świadczące o nieświadomym sprzyjaniu nowemu kosmopolityzmowi, np. wskazywanie na potrzebę rewizji narodowej historii, tak aby nie pomijała ona zbrodni dokonanych przez Polaków.
  • Włodzimierz Mich
    The Issue of the Memory of Shoah in the Polish Press after 1989
    Włodzimierz Mich przedstawia w swoim tekście dwie postawy polskich publicystów w stosunku do obrazu Holokaustu jako wyjątkowego wydarzenia w dziejach, nakładającego na potomnych moralny obowiązek pamiętania i sprzeciwu wobec antysemityzmu. Postawę akceptującą taki obraz Holokaustu można odnaleźć w publicystyce m. in. Gazety Wyborczej, Polityki, Tygodnika Powszechnego, postawą odzucającą taki obraz m. in. w Gazecie Polskiej, Najwyższym Czasie!, Szczerbcu. Artykuł analizuje opinie w ten sposób wyróżnionych dwóch obozów na znaczenie Holokaustu, kwestię polskiej (współ) odpowiedzialności za Holokaust oraz zagadnienie kultywowania pamięci o Holokauście.
  • Anna Zeidler-Janiszewska
    Foreword
    When we, Dr Tomasz Majewski and I, first sent out the announcements (on the official stationary of the Institute of the Theory of Literature, Theatre and the Audiovisual Arts of Łódź University) of a conference on “The Memory of the Shoah: Contemporary Representations”, planned for the middle of May 2003, we wrote: “A diagnosis of the contemporary functioning of Holocaust remembrance in the public space is the main objective of this conference. ‘Public space’ is broadly understood as artistic representations, the media context, and the various discourses of the present epoch: historiographic, ethical, theological and political. We are interested in highlighting the dependence between memory of the Shoah and the possibilities for its symbolic articulation, between the adequacy of extant narration and the formation of a social imaginarium. We would like to place emphasis on the reasons for the dysfunction of Polish collective memory in the face of the truth about the Holocaust and on how it was expressed during the era of Polish transformation. We also deem it important in substantive terms to reconnoiter the issues of the mutual impact of individual memory (oral reports and their literary and filmed transcription) and socially sanctioned representations of the Shoah. It would be highly desirable to have this issue supplemented with presentations of the functioning of the memory of the Holocaust in Germany, Austria, France, the United States of America and Israel (e.g. French and American revisionism, the discussion concerning Norman Finkelstein’s “Holocaust Industry”, the “historians’ debate” in Germany, Orthodox Jewish thought in relation to the Shoah). Nor should the issue of a specific correlation between a rigorous “iconoclasm of the Shoah” and representations in popular culture (“Schindler’s List”, the TV series “Holocaust”) be skipped, and including phenomena appearing at the junction of these two trends (“Maus”, “Life is beautiful”, “Train de Vie”). The conference will be divided into three thematic panels devoted to: 1) artistic representations; 2) the social imaginarium, media representations and the functionalization of political images; 3) historiographic, theological and philosophical discourses.” The response we received to this provisional call for papers exceeded our expectations by far. We were prompted to broaden and modify the initial program of the conference: there had to be more panels, and the task of assigning particular papers to the different panels proved quite difficult. We had hoped for a transdisciplinary character of the meeting from the start, but never dreamed it would come about to such an extent. The proposed order (during the conference, as well as in this publication) is more “technical” than substantive. We have also managed to overstep the boundaries of specialization, assuming that the Shoah is an event which no human being, no ‘professional’ humanist in particular can pass by indifferently (my use of the present tense is intentional). Moreover, we invited artists to contribute to the program of the conference with their various performances executed (for the most part) out in the open in places around the city (for we wished the themes of the conference to exceed the walls of the University). Most of these actions are documented and commented upon in this volume, which covers merely a part (and in abbreviated form at that) of the papers read at the conference. The entire collection will be made available in a spacious volume in Polish, now in preparation. Yet we are holding on to the hope that with hands of the English-speaking reader. In the organization of the conference, we have benefited from the assistance of the University authorities, as well as of amicable research institutions in Poznań (The Culture Studies Institute of the Adam Mickiewicz University (UAM)) and Lublin (Political Sciences Faculty, Maria Curie-Skłodowska University (UMCS)). Several of the artistic projects were sponsored by the National Center of Culture (publisher of the present book), others by the Department of Culture of the Municipal Office in Łódź and other Institutions, of which a complete list will appear in the Polish-language version of the post-conference acts. Our invitation to attend was accepted by Mrs. Barbara Labuda, Secretary of State in the Chancellery of the President of the Republic of Poland (who also kindly took upon herself the role of patron of the conference) and representatives of the Municipal Authorities of various rank. An extraordinary experience, not only for the young participants of the conference, was the presence of people integrally connected with the events the conference aimed to discuss: Dr Marek Edelman, last commander of the uprising in the Warsaw Ghetto, Prof. Władysław Bartoszewski and Prof. Szewach Weiss, Israeli Ambassador in Poland (his connections with Poland early in his life are common knowledge). Their presentations were listened to with bated breath as was the paper of our honorary guest Henryk Grynberg, a writer once connected with Łódź and now living in the United States. We are perfectly aware that the papers presented here (constituting, let me reiterate, merely a fraction of the conference acts) take up issues that have already been repeatedly discussed in world literature. Nonetheless, we harbor the hope that the perspective and the place, in which we enter into it, will contribute new aspects to the current cross-border and transnational discussion. And that it will strike further than just the debate, touching also upon overvaluations of an ethical and political nature on a broader scale. This theme was taken up at the conference by both Prof. Weiss and Sławomir Sierakowski, one of the youngest participants. In his paper Sierakowski evoked the book by Daniel Levy and Natan Schnaider, “Erinnerung in globalem Zietalter: Der Holocaust” (published in the “Zweite Moderne” series), which demonstrates how today the Adornian “new categorical imperative” assumes, by means never anticipated and not even considered by Adorno himself, a practical dimension. This prudent optimism should not, however, overshadow phenomena that arouse and should arouse our anxiety, exactly in view of Adorno’s message that was so frequently evoked during the conference. Poland is not devoid of these phenomena, which also became a subject for consideration at the conference and have found their reflection in the volume which we now place in the reader’s hands.
do góry