NR 2/2007 - Pamięć społeczna - narracja - tożsamość kulturowa – Pamięć społeczna - narracja - tożsamość kulturowa

Spis artykułów

  • Amelia Korzeniewska
    Spojrzenie w obraz. Subwersyjny charakter sytuacji analitycznej według Lacana na podstawie interpretacji Ambasadorów Hansa Holbeina
  • Marta Ples
    Przedmiot intencjonalny w dobie reprodukcji technicznej
    Celem artykułu jest próba odpowiedzi na pytanie o związki między wybranymi koncepcjami obrazów technicznych a fenomenologią. Punktami wyjścia prowadzonych analiz są między innymi pojęcie intencjonalności świadomości czy redukcji jako metody filozofowania. Te zagadnienia są podejmowane i twórczo rozwijane w refleksji filmo- i medioznawczej. Odpsychologizowanie procesów poznawczych czy teza o intencjonalnym charakterze świadomości okazują się być ważnym źródłem inspiracji i istotnym punktem odniesienia, umożliwiającym twórcze podejmowanie problematyki rozpatrywanej w ramach namysłu nad współczesną ikonosferą
  • Iwona Kurz
    Fototożsamość. Ja w czasach fotografii
    Założycielski charakter dla rozumienia nowoczesności mają metaforyczne formuły Charlesa Baudelairea (\
  • Konrad Chmielecki
    Intermedialność jako fenomen ponowoczesnej kultury
    Artykuł jest wprowadzeniem do problematyki intermedialności w perspektywie współczesnych transformacji i transgresji kulturowych. Rozważania na ten temat dotyczą pojawiających się zmian technologicznych ujmowanych jako nowe kategorie estetyczne i fenomeny społeczne. W tym kontekście intermedialność uwypukla cechy współczesnej kultury analizowane na przykładzie zmediatyzowanej sfery „między” (the in-between media), w której zachodzą procesy wymiany informacji. Opis przemian kulturowych uwzględnia definicje intermedialności używane współcześnie oraz refleksję należącą do tzw. „archeologii intermediów”: koncepcje teoretyczne Dicka Higginsa i Gene’a Youngblooda. Wymienione przykłady uwzględniają również liczne strategie intermedialne ukształtowane na polu sztuki w drugiej połowie dwudziestego wieku: happening, hiperrealizm, konceptualizm. Uwieńczeniem tych analiz jest prezentacja odczytania koncepcji Higginsa i Youngblooda we współczesnej refleksji kulturoznawczej, która obejmuje teorie intermedialności powstałe na gruncie niemieckojęzycznej myśli filmo- i medioznawczej: Knut Hickethier, Jürgen E. Müller, Joachim Peach i Yvonne Spielmann.
  • Ewa Wójtowicz
    Recykling martwych mediów. Strategie przetwarzania w kulturze Internetu
    Tekst dotyczy problematyki recyklingu mediów sztuki, które w obrębie współczesnej kultury cyfrowej powracają w nowej wersji i w nowym kontekście. W świecie sztuki wciąż starzejące się media, wypierane są przez kolejne „zabójcze aplikacje” i spychają kolejne urządzenia w zapomnienie. Artyści sięgają po narzędzia, które stanowiły o ich zbiorowym i formatywnym doświadczeniu pokoleniowym. Powstaje więc pytanie, czy jest to uniwersalny problem współczesnej kultury, a zwłaszcza kultury mediów cyfrowych, z ich potencjałem nieskończonej reprodukcji? Akceleracja technologiczna powoduje błyskawiczne starzenie się mediów. Kultura, po doświadczeniach postmodernizmu, wypracowuje sposoby radzenia sobie z wciąż przyrastającymi warstwami cytatów, plagiatów, zawłaszczeń i kopii bez oryginału. Narasta konieczność recyklingu, zarówno w zakresie mediów (opozycja analogowe-cyfrowe) jak i samych idei (idee konceptualne – realizacje wirtualne). Przetwarzanie martwych mediów jest uwarunkowane po części generacyjnie, jednak często wynika z czysto estetycznej fascynacji przestarzałymi narzędziami. Idea recyklingu i kopiowania ma swoje źródło w dadaistycznym ready made ale także w refleksji nad mediami zawartej w benjaminowskiej „mechanicznej reprodukcji”. Sztuka Internetu eksploruje jednak problem reprodukcji i symulacji, w sposób specyficzny dla cyfrowego, ogólnie dostępnego i niematerialnego środowiska. Recykling idei konceptualnych, dostrzegalny u net artystów, można rozpatrywać na dwóch poziomach: nieświadomego (bądź świadomego, ale nie uznawanego za znaczące) sięgania po idee konceptualne; oraz celowego powracania do pomysłów z lat 70. Projekty, których ontologiczna podstawa jest niepewna, bazują na niematerialnych wartościach, a więc mogą być przetwarzane tak długo, jak długo inspirują do twórczej eksploracji.
  • Marta Rakoczy
    Inspiracje Wittgensteinowskie w refleksji nad kulturą
    Artykuł poświęcony jest wstępnemu rozpoznaniu inspiracji metodologicznych, jakie wnieść może myśl późnego Wittgensteina do antropologii kultury. Filozofia Wittgensteinowska – jako radykalnie antyteoretyczna, podporządkowana ostatecznie celom antymetafizycznej terapii – nie daje się literalnie stosować do jakichkolwiek projektów badawczych. Szereg wynikających z niej przesłanek może jednak służyć budowie owocnych poznawczo i etycznie metodologii. Metodologii otwartych, obarczonych minimum założeń teoretycznych i zachowujących perspektywę patrzenia na praktyki znaczące jako na praktyki podmiotowo zapośredniczone; jako na praktyki służące zmiennym historycznie i kulturowo ludzkim celom. Myśl Wittgensteina pozwala, być może, uniknąć stanowiska, w myśl którego dalsza egzystencja antropologii kultury zależna jest od pomyślnego rozwiązania dręczących ją ostatnio dylematów epistemologicznych. Zaś Wittgensteinowskie pojęcie sposobu życia może się okazać pomocne w refleksji nad hybrydycznością i diasporycznością kultur – kultur wymykających się tradycyjnym narzędziom teoretycznym.
  • Anna Nacher
    Kulturoznawstwo - studia nad płcią. O potrzebie aliansu
    Gender studies są młodą dziedziną, w której uformowanie wkład wniosła nie tylko teoria feministyczna, ale także styl uprawiania refleksji nad kulturą zaproponowany przez brytyjskie studia kulturowe. Tekst jest próbą nakreślenia możliwości uprawiania badań nad kulturową tożsamością płci w sposób, który w większym stopniu uwzględniałby specyfikę kulturoznawstwa. Badania nad tożsamością płci z perspektywy kulturoznawczej miałyby się koncentrować na szerszej perspektywie dyskursywnej, w ramach której feminizm (rozumiany jako teoria i praktyka społeczna) jest jednym z elementów (źródeł), nie zaś jedynym fundamentem. Autorka proponuje weryfikację konserwatywnych polityk tożsamościowych, często stanowiących podłoże analiz wybranych fenomenów kultury popularnej niemal wyłącznie w kategoriach stereotypowych przedstawień. Kultura ponowoczesna jest bowiem obszarem wewnętrznie skomplikowanym, palimpsestowym i oferującym różnorodne strategie polityki parodii. Jak się wydaje, najbardziej adekwatne narzędzia rozumienia tych zjawisk oferuje nowocześnie rozumiane kulturoznawstwo.
  • Bartosz Korzeniewski
    Teoria kultury a badania nad pamięcią społeczną
    Artykuł stanowi próbę zwrócenia uwagi na kilka problemów, które wskazują na przydatność kulturoznawczego podejścia do badań nad pamięcią społeczną oraz charakteryzuje inne paradygmaty badawcze w tym zakresie (socjologiczny, historyczny i politologiczny). Kulturoznawcze podejście do pamięci społecznej pozwala na ujęcie problemu z punktu widzenia występujących w kulturze współczesnej tendencji i zjawisk, bez których uwzględnienia niemożliwe jest pełne zrozumienie współczesnych przemian pamięci społecznej. Tego typu podejście, które promuje przede wszystkim Andrzej Szpociński, dotąd w Polsce szerzej nie podjęte, umożliwia także dogodny punkt wyjścia do spojrzenia na przemiany kulturowe zachodzące w Polsce po 1989 roku.
  • Małgorzata Praczyk, Anna Topolska
    Sarajewo - żywe muzeum
    Artykuł poświęcony jest problematyce przestrzeni miejskiej Sarajewa w perspektywie jego historii. Kluczową dla autorek jest nim kwestia interpretacji obiektów historycznych oraz budynków w kontekście ich oddziaływania na tożsamość miasta i odbiorców, która wydaja się niemożliwa do jednoznacznego zidentyfikowania. Współczesna tożsamość Sarajewa kształtowana jest przez pamięć jego mieszkańców, która podlega szczególnie silnym mechanizmom upolityczniającym. Autorki posłużyły się metaforą żywego muzeum by pokazać jak przestrzeń miejska ze wszystkimi śladami przeszłości jest przez mieszkańców miasta zarazem uhistoryczniana i ożywiana. Dla rozszerzenia perspektywy badawczej przyjrzały się również mediom wizualnym i wirtualnym, które mając wkład w budowanie wizerunku miasta przyczyniają się jednocześnie do tworzenia określonych mitów.
  • Magdalena Matysek-Imielińska
    Opowiadać znaczy żyć, czyli o pewnym sposobie rozumienia narracji
    Narracja, narratywizm, narratologia, to dziś ważne i obiecujące kategorie interpretacyjne współczesnej humanistyki. Autorka zastanawia się co znaczy, gdy mówimy, że kultura ma charakter narracyjny lub że narracja jest sposobem rozumienia świata? W jaki sposób, indywidualne podmioty dzięki narracji uczestniczą w kulturze? Czy narracja jest „praktyką kulturową? Wobec szczególnego dziś zainteresowania narracją, warto zastanowić się, czy narratywizm i narratologia mogą być ważnym poznawczo programem badawczym nad kulturą i tożsamością. W takich współczesnych badaniach, inspirujące okazać się może również klasyczne (wywodzące się z literaturoznawstwa i semiologii) rozumienie narracji.
  • Agnieszka Gralińska-Toborek
    Gesty symboliczne w sztuce współczesnej a świetle koncepcji Abyego Warburga
    Artykuł jest próbą połączenia koncepcji zobrazowanego gestu Aby Warburga (1866-1926) ze współczesnymi formami sztuki wypływającej z zainteresowania gestem i jego energetycznością. Twórczość Zofii Kulik i Zbigniewa Warpechowskiego staje się ilustracją Warburgiańskiej refleksji nad obrazem, jako neutralizacją pierwotnych lęków. Mimetyczny gest utrwalony w obrazie a następnie zachowany w pamięci niesie z sobą ukrytą energię, którą na powrót może uruchomić artysta. Symbol, znaczenie, szaleństwo, władza i moc - problemy które podejmują wymienieni artyści, najbardziej zbliżają ich do projektu Atlasu Mnemozyne Aby Warburga i wskazują na jego aktualność. Jednocześnie przypomnienie tej koncepcji pozwala zrozumieć i zinterpretować twórczość współczesną nie jako „wykorzenioną” lecz wręcz przeciwnie, wyrastającą z tye samej potrzeby zracjonalizowania lęków, jaka towarzyszyła człowiekowi u zarania naszej cywilizacji.

Z warsztatów humanistów

  • Andrzej Mencwel
    Kulturologia polska XX wieku
    Artykuł stanowi syntetyczne ujęcie programu, jaki autor, wraz z zespołem (Małgorzata Szpakowska, Andrzej Kołakowski, Grzegorz Godlewski, Paweł Rodak i inni) realizował jako grant zamawiany KBN pt. „Polska myśl kulturoznawcza XX wieku” (2003-2006). Program ten objął badaniami kilkudziesięciu najwybitniejszych polskich myślicieli, uczonych i pisarzy tego czasu. Główne tezy są następujące: istnieje obszar problemowy nazwany wstępnie „myślą kulturoznawczą”, który przekracza podziały dziedzinowe (filozofia, socjologia, literaturoznawstwo, etnologia i antropologia kultury, pedagogika, psychologia, wiedza o kulturze, krytyka i eseistyka). Obejmuje on konstelację najwybitniejszych humanistów polskich czterech XX –wiecznych generacji i pozwala mówić o kulturologicznej orientacji tej humanistyki. Wspólna jest im świadomość swoistości kultury, zasadniczo podobnie rozumianego „współczynnika humanistycznego” zjawisk kultury jako określenia tej swoistości oraz ujmowania tych zjawisk poprzez konkretnie charakteryzowane artefakty. Ponieważ rozumienie kultur i i ich zjawisk oraz uznawanie ich mądrości jest właściwością znamienną tej myśli, autor proponuje nazywać ją kulturologią.

Autorytety polskiej humanistyki

  • Sław Krzemień-Ojak
    Jan Stanisław Bystroń (1882-1964)

Omówienia, recenzje

  • Bartosz Korzeniewski
    Pamięć społeczna wobec zmian współczesnej kultury
  • Karolina Pruchniewska
    W poszukiwaniu piękna
  • Marcin Adamczak
    Mind the Map, Close th Gap?
  • Mirosław Filiciak
    Od pornografii do sfery publicznej, czyli co łączy seks i demokrację
do góry