NR 1/2010 - O pożytkach z wiedzy historycznej – O pożytkach z wiedzy historycznej

Informujemy, że pierwotną wersją pisma jest wersja drukowana.

Spis artykułów

Z warsztatów kulturoznawczych

  • Elżbieta Janicka
    Pamięć nieprzyswojona?
    Artykuł jest zapisem z lektury przestrzeni Warszawy na osi alei Jana Pawła II i ulicy Stawki, z finałem na pobliskim placu Krasińskich, przedstawiając podstawowe zawęźlenia symboliczne oraz obraz zbiorowej pamięci i tożsamości w kryzysie. Ogniskuje się wokół pytania, czy narzędzia wypracowane przez amerykańskich teoretyków kultury posttraumatycznej znajdują zastosowanie na polskim gruncie (słowo „grunt” jest tu rozumiane zarówno w przenośni, jak dosłownie). Jest próbą polemiki z koncepcją „pamięci nieprzyswojonej” Michaela C. Steinlaufa.
  • Marcin Wilkowski
    Powrót Henia Żytomirskiego
    Artykuł analizuje projekt realizowany przez Pawła Brożka w serwisie Facebook.com, upamiętniający żydowskiego chłopca Henia Żytomirskiego zamordowanego na Majdanku w listopadzie 1942 roku. Serwis społecznościowy (social networking site) staje się tutaj przestrzenią procesu kreowania postpamięci (Marianne Hirsch), którego centrum są fotografie Henia, zdigitalizowane i udostępnione w jego fikcyjnym internetowym profilu. Artykuł podkreśla znaczenie komunikacji w ramach społeczności wirtualnej w procesie przepracowywania traumy związanej z doświadczeniem pustki: w ramach wspólnoty internauci wzajemnie upewniają się co do realności postaci Henia, wspólnie próbują poradzić sobie z uczuciami, które wywołuje jego (nie)obecność wśród żywych. Ważnym kontekstem problemu, poruszonym w artykule, jest także pytanie o granice upamiętniania w internecie: czy kontakt z cyfrową reprodukcją, pod względem ontologicznym nie różniącą się od komputerowo wygenerowanych grafik, może znaczyć w pracy postpamięci?

O pożytkach z wiedzy historycznej

  • Kornelia Kończał
    Polsko-niemieckie miejsca pamięci, czyli o nowym spojrzeniu na historię polsko-niemieckiego sąsiedztwa
    Autorka omawia założenia, przesłanki i cele realizowanego od jesieni 2006 roku w Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie projektu badawczego Polsko-niemieckie miejsca pamięci, który stanowi próbę połączenia badania historii wzajemnych oddziaływań (Beziehungsgeschichte) z badaniem kultur pamięci. Jego efektem będzie czterotomowa publikacja dotycząca około stu polsko-niemieckich miejsc pamięci (planowana na rok 2011).
  • Magdalena Saryusz-Wolska
    Zapomnieć się w pamięci. Pytania o badanie pamięci kulturowej
    W artykule stawiane są pytania o status koncepcji pamięci kulturowej jako autonomicznej teorii opartej na interdyscyplinarnych przesłankach. Autorka wyraża wątpliwość zarówno co do uniwersalności idei pamięci kulturowej, jak również co do możliwości zaistnienia w najbliższym czasie pojęciowego i metodologicznego porozumienia pomiędzy przedstawicielami różnych dyscyplin, w których podejmuje się problematykę pamięci. Wyraża także przekonanie o niemożności prowadzenia badań pamięci, które byłyby w pełni apolityczne i niezależne od generacyjnej przynależności osób w nie uwikłanych.
  • Bartosz Korzeniewski
    Problem zmienności i ciągłości pamięci przeszłości na przykładzie rewizji kalendarza świąt politycznych w Niemczech
    Artykuł porusza jeden z kluczowych problemów z zakresu problematyki pamięci zbiorowej: kwestię zmienności/ciągłości wyobrażeń o przeszłości. Wykorzystując teorię niemieckiej badaczki Aleidy Assmann, autor analizuje zmiany w niemieckiej pamięci zbiorowej w dwóch szczególnych momentach historii Niemiec: po upadku III Rzeszy (przykład zastosowania strategii zerwania) oraz po zjednoczeniu Niemiec (strategia kontynuacji). Analizuje sferę świąt politycznych jako ważny instrument kształtowania zbiorowych odniesień do przeszłości w obrębie oficjalnej polityki historycznej państw, a dokładnie – zmiany w kalendarzu świąt po 1945 roku (głównie w Niemczech Zachodnich) oraz jego modyfikacje dokonane po zjednoczeniu Niemiec.
  • Stefan Bednarek
    Przeszłość raz jeszcze. Wprowadzenie
    W tym numerze „Kultury Współczesnej” powracamy do problemów przeszłości i jej społecznych wyobrażeń oraz różnorakich pożytków z niej czerpanych. Problematyka ta jest ciągle obecna na wszystkich poziomach społecznego dyskursu, daleka jednak od wyczerpania. W części pierwszej numeru znalazły się tłumaczenia prac niemieckich badaczy pamięci oraz artykuły współpracujących z nimi w ramach projektu Polsko-niemieckie miejsca pamięci badaczy polskich z Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie. Pozostałe teksty – z nielicznymi wyjątkami – prezentowane były podczas zorganizowanego przez Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego w maju 2009 roku seminarium „Kulturoznawstwo a wiedza historyczna” poświęconego problemom pożytków czynionych z historii, kulturze historycznej, pamięci zbiorowej oraz kulturoznawczym badaniom pamięci. Seminarium to, współorganizowane przez Polskie Towarzystwo Kulturoznawcze i Narodowe Centrum Kultury. Pod jednym przynajmniej względem spotkanie to realizowało ideę naczelną cyklu seminariów „Kultury Współczesnej”: łączyć refleksję teoretyczno-metodologiczną z badaniem rzeczywistości kulturowej.
  • Andrzej Szpociński
    Współczesna kultura historyczna
    W pierwszej części artykułu autor definiuje pojęcie kultury historycznej i uzasadnia racje przemawiające na rzecz jego wprowadzenia. W części drugiej omawia tendencje charakteryzujące współczesną kulturę historyczną, z których najważniejsza to przejście od paradygmatu prawdy do paradygmatu sprawiedliwości.
  • Étienne François
    Jeszcze raz o historii i pamięci
    Od mniej więcej ćwierćwiecza w dyskursie naukowym, ale i w debatach publicznych, coraz więcej uwagi poświęca się pamięci jako rzeczywistości kulturowej, społecznej i politycznej; dzieje się tak dlatego, że pamięć i upamiętnianie angażują zarówno indywidualną, jak i wspólnotową podmiotowość, dotykają podstaw tożsamości, a także są uwikłane w zagadnienia polityczne i etyczne. Pamięć stała się nowym imperatywem świeckich społeczeństw, a przez to wyzwaniem dla historyków, dla których początkowo, ze względu na swój roszczeniowy charakter, była zaprzeczeniem dyscypliny naukowej. W wyniku badań prowadzonych przez Pierre’a Norę ich podejście się zmieniło i wyłonił się nowy sposób pisania o przeszłości, „historia drugiego stopnia”, koncentrująca się wokół wprowadzonego przez Nora pojęcia lieux de mémoire (miejsca pamięci). Autor artykułu omawia przedstawiające miejsca pamięci publikacje wydane w różnych krajach europejskich, także prace wobec nich krytyczne oraz wydawnictwa, które do miejsc pamięci podchodzą w sposób bardziej globalny, transnarodowy.
  • Hans Henning Hahn
    Po co nam histoire au second degré w badaniu dziejów narodowych i historii wzajemnych oddziaływań?
    Jak w perspektywie historycznej badać wzajemne oddziaływania (Beziehungsgeschichte) dwóch narodów? Istnieją dwa modele: „monologu na temat historii sąsiedztwa”, prowadzonego z perspektywy jednego z sąsiadów, oraz dialogicznej historii wspólnej, pisanej przez historyków z obu stron granicy. W tym kontekście jednak na znaczeniu zyskuje tytułowe pytanie: „Po co nam historia drugiego stopnia?”. Można bowiem na nie odpowiedzieć następująco: uzyskujemy dzięki niej narzędzie do badania kultury pamięci społeczeństwa, tak własnego, jak we wzajemnym oddziaływaniu dwóch społeczności.
  • Aleida Assmann
    Ku europejskiej kulturze pamięci
    Nawiązując do koncepcji narodu Benedicta Andersona o państwach narodowych jako „wspólnotach wyobrażonych” Aleida Assmann podejmuje refleksję na temat pamięci europejskiej. Autorka zastanawia się, czy zbudowanie jednolitej metanarracji przyczyni się do umocnienia Europy. Instytucjonalne, odgórne próby wpisania Holocaustu w pamięć Europejczyków i uczynienie go negatywnym mitem założycielskim Assmann ocenia jako nieudane, gdyż odbierają one wydarzeniom historycznym ich lokalny kontekst i konkretność, podczas gdy lokalne pamięci o zbrodniach przeciwko ludzkości na wschodzie i zachodzie Europy wciąż dzieli konflikt. Podstawy tożsamości europejskiej autorka widzi w odejściu od narodowego, monologicznego konstruowania pamięci i zastąpienia go pamięcią dialogiczną, opierającą się na wiedzy historycznej i wrażliwości na doświadczenia innych.
  • Robert Traba
    „Druga strona pamięci”. Doświadczenia historyczne i ich pamiętanie w Europie Środkowo-Wschodniej
    Europa Środkowo-Wschodnia to region naznaczony doświadczeniami obu wojen światowych, migracji i komunizmu oraz hybrydycznością wynikająca z koegzystencji na stosunkowo niewielkiej przestrzeni rozmaitych grup etnicznych i narodowych. „Koniec epoki świadków” i towarzysząca mu koniunktura pamięci niosą pytanie o mechanizmy reinterpretowania historii. Autor zdecydowanie sprzeciwia się politycznemu dekretowaniu pamięci, pytając o to, jak w Europie Środkowo-Wschodniej konstruowany jest obraz „własnej” i „obcej” przeszłości. To właśnie w refleksji nad „innym” dopatruje się drogi wyjścia ze „ślepej uliczki” konkurujących ze sobą pamięci narodowych.

Omówienia i recenzje

  • Adam Lipszyc
    Judaizm jako romantyzm (o książce Agaty Bielik-Robson, „Na pustyni”. Kryptoteologie późnej nowoczesności)
  • Gabriela Świtek
    Panofsky i współczesne perspektywy (o książce Erwina Panofsky’ego, Perspektywa jako forma symboliczna)
  • Ewa Kosowska
    Uwagi na marginesie dorobku wrocławskiego kulturoznawstwa (o książce zbiorowej O kulturze i jej poznawaniu. Prace ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Pietraszce)
  • Grzegorz Dziamski
    Wstęp do kulturoznawstwa, ale brytyjskiego (o Wstępie do kulturoznawstwa)

O badaniach pamięci. Warsztaty

  • Stefan Bednarek
    Jeśli nie „miejsca pamięci”, to co? O badaniach pamięci
    Jakie są możliwe zastosowania kategorii „miejsca pamięci” w kulturoznawczych badaniach kolektywnych wyobrażeń przeszłości? Inspiracją do poszukiwania odpowiedzi na to pytanie stała się koncepcja „historii drugiego stopnia” – histoire au second degré – ukształtowana w obrębie wielkiego zespołowego przedsięwzięcia badawczego i wydawniczego pod kierunkiem francuskiego historyka Pierre’a Nory. Kluczowy termin tej koncepcji – „miejsca pamięci” – wzbudza jednak wątpliwości ze względu na jego szczególne rozumienie w polskim zwyczaju językowym, a także z uwagi na nieustalony zakres znaczeniowy. Zawarta w artykule propozycja zmierza do takiego skonceptualizowania „miejsc pamięci”, które zachowa utrwalone w tradycji humanistycznej powiązanie obrazów przeszłości z obiektami przestrzennymi, ale nie będzie odsyłało tylko do scenerii czy topografii wydarzeń. Miejsca pamięci nie są tu pojmowanie jako wskaźniki czy sygnały wywołujące zdarzenia z przeszłości. Tym bardziej nie są „upamiętnianiem”, którego byt gwarantowany jest wyłącznie przez decyzje podmiotów „polityki historycznej”. Są natomiast takimi fenomenami z przeszłości, które posiadają zdolność ożywiania, „krystalizowania” pamięci grupowej i wytwarzania „symbolicznej aury”, co w przyjmowanym przez nas kulturoznawczym podejściu oznacza, że miejscem pamięci jest takie wyobrażenie przeszłych wydarzeń, które coś ważnego „znaczy” w podwójnym sensie tego słowa: jest bogate semantycznie i intensywnie waloryzowane.
  • Izolda Topp
    Pamięć i nostalgia. Sentymentalne podróże Dolnoślązaków na Kresy
    Mit polskich Kresów Wschodnich jest jedną z opowieści fundacyjnych, które budują tożsamość mieszkańców Dolnego Śląska przesiedlonych tu po drugiej wojnie światowej. Artykuł poświęcony jest analizie zjawisk, związanych z powrotem pamięci o Kresach po ustrojowej transformacji z lat dziewięćdziesiątych. Opiera się na materiałach zgromadzonych podczas badań terenowych nad miejscami pamięci na Dolnym Śląsku. Zestawia ze sobą wybrane współczesne przykłady praktyk upamiętniania i muzealizacji kresowej przeszłości z doświadczeniami, które przynoszą nostalgiczne podróże Dolnoślązaków do dawnych małych ojczyzn na dzisiejszej Ukrainie, Litwie czy Białorusi.
  • Piotr Jakub Fereński, Adam Nobis
    Wigilijny stół jako szczególne miejsce pamięci
    Wigilijny stół potraktowany w tym tekście został jako szczególne miejsce pamięci, a znajdujące się na nim wigilijne potrawy jako formy zapisu pamięci lokalnej, rodzinnej oraz indywidualnej. Stół ten to także miejsce spotkania i nakładania się na siebie odmiennych pamięci i tradycji różnych członków rodziny. Analizy oparte są na badaniach przeprowadzonych we Wrocławiu w 2007 roku.
  • Rafał Nahirny
    Pamięć lokalna na ziemi kłodzkiej po 1989 roku. Raport ze stanu badań
    Autor, opisując konkretne przypadki, rozważa wpływ przemian politycznych na społeczne konstruowanie przedstawień przeszłości na poziomie lokalnym. Zdaniem autora, upadek komunizmu otworzył przed aktorami społecznymi możliwość opowiedzenia nowych narracji o przeszłości, stworzył szansę wykorzystania przeszłości do aktywnego konstruowania nowych tożsamości i podjęcia indywidualnych prób zakorzenienia się na ziemiach, na których pobyt długo traktowano jako tymczasowy.
  • Renata Tańczuk
    Izba Pamięci Rolnictwa Gmin Masywu Śnieżnika jako nośnik pamięci
    W tekście przedstawiono analizę założonej w Bystrzycy Kłodzkiej w 2002 roku Izby Pamięci Rolnictwa Gmin Masywu Śnieżnika. Skonstruowana przez jej założyciela narracja o życiu mieszkańców wsi Kotliny Kłodzkiej w ostatnich dwu stuleciach ujawnia istotną i przeżywaną odmienność świata ludności zamieszkującej to terytorium przed wojną i świata przesiedleńców; jest także upamiętnieniem ich nieuniknionej konfrontacji. Autorka analizuje opowieść kustosza Izby, w której wskazano wspólne motywy narracji o przeszłości obecnych mieszkańców Kotliny Kłodzkiej.
  • Magdalena Barbaruk
    Fotograf jako pamiętnikarz. Archiwum Augustyna Czyżowicza
    Autorka przedstawia postać Augustyna Czyżowicza, „strażnika pamięci”, oraz fotografa codziennego i uroczystego życia dolnośląskiej wsi w latach 1956–1960. Interesują ją związki pamięci – tego, co pamiętane z przeszłości (Sąsiadowice), i tego, co chce się upamiętnić – z fotografią. Odkryty na nowo dzięki wywiadom przeprowadzonym przez zespół kulturoznawców (Barbaruk, Topp, Fereński) zbiór fotografii Czyżowicza nie jest według autorki „dokumentem epoki”, lecz nosi cechy fotografii autorskiej (tworzenie nazw serii, ingerencja w obraz utrwalony na kliszy, inscenizacje zdjęć), ta zaś ma wyraźne związki z pamięcią. Związek z pamięcią ma też sposób widzenia przez Czyżowicza krajobrazu dolnośląskiego (tzw. pamięć pracy oraz wpływ malarstwa).
  • Piotr Retecki
    Zderzenie cywilizacji wschodniej i zachodniej na terenie wałbrzyskim
    Artykuł opisuje historię tworzenia się społeczeństwa wałbrzyskiego w okresie dużych zmian lat 1945–1948. Skupienie na tak niewielkim terenie ludności zróżnicowanej mentalnie, wywodzącej się z byłych Kresów i Europy Zachodniej, wywoływało konflikty, wynikające z odmiennie ukształtowanego światopoglądu, w tym ze zróżnicowania stosunku do Kościoła katolickiego i komunizmu, ale także powodowało wolno postępującą integrację grup społecznych.
do góry