NR 2/2010 - Kultury oporu – Kultury oporu

Informujemy, że pierwotną wersją pisma jest wersja drukowana.

Spis artykułów

Kultury oporu

  • Ewa Wójtowicz
    Wiki-obywatelskie nieposłuszeństwo. Alternatywne oblicze sztuki w kulturze cyfrowej
    W świecie internetu 2.0., gdzie rozprasza się zarówno informacja, jak i kanały jej przekazu, a dostęp staje się mobilny, spojrzenie na problem oporu natrafia niekiedy na niebezpieczeństwo uogólnienia. Wynika to z bardziej dyskretnych form inwigilacji czy też kreowania atmosfery zagrożenia, wywołującej autocenzurę. Wszystkie te działania nie pozostają bez wpływu na sferę sztuki. Można zaobserwować stosowanie taktyk „partyzanckich” przez artystów-aktywistów posługujących się internetem i mobilnymi mediami komunikacji (odwrotna inżynieria, locative media). Jeżeli Wikipedia jest zbiorem wiedzy zbudowanym na podobieństwo encyklopedii, tworzonym przy udziale dużej liczby autorów, ale pozbawionym odgórnego redaktora, to można uznać ją za model działania rozwijany przez aktywistów alterglobalistycznych i alterkulturowych.
  • Maja Brzozowska-Brywczyńska
    (Przeciw)słodkie: subwersyjny potencjał estetyki (anti)cuteness
    Estetyka małych białych kotków stanowi dogodny punkt wyjścia do prześledzenia niejednoznacznych obecności cuteness w kulturze popularnej, a równolegle – do refleksji nad znaczeniem, logiką i pojemnością kategorii kulturowego oporu. Cuteness rozpatrywana jest przy tym zarówno jako przedmiot i jako narzędzie subwersji, zaś opór odsyła tyleż do sytuacjonistycznego detournement, co do stawiania oporu zmianom. Dzięki skrzyżowaniu tych dwóch obszarów wyłania się interpretacyjnie płodna – i jednocześnie kłopotliwa – przestrzeń, w której można próbować odpowiedzieć na pytanie: czy da się zagłuszyć Hello Kitty?
  • Piotr Juskowiak
    Wspólnoty oporu w mieście postpolitycznym
    Przedmiotem namysłu w artykule są miejskie wspólnoty oporu, rozumiane jako heterogeniczne, nietożsamościowe koalicje, zawiązywane w odpowiedzi na reglamentację prawa do miasta i jego postępującą komodyfikację. Obierając za punkt wyjścia ustalenia Jacques’a Rancière’a i Chantal Mouffe, autor argumentuje, że postpolityczność neoliberalnych metropolii to konsekwencja wypierania „istotowych” dla miejskiej polityki elementów konfliktogennych. Teoretyczną propozycją uzgodnienia tych ostatnich, równoznaczną z upolitycznieniem i demokratyzacją przestrzeni miejskiej, jest koncepcja wielości (multitude) Negriego i Hardta. Zreintepretowana w kategoriach wielości zlokalizowanej umożliwia, zdaniem autora, kulturalizację prawa do miasta oraz jego skuteczne egzekwowanie w zastępstwie uprzywilejowanego przez Lefebvre’a podmiotu oporu – klasy robotniczej.
  • Ewa Rewers
    Subwersyjny podmiot w ruchu (wprowadzenie)
    Nie każdy opór w kulturze znajduje wystarczające środki, by przekształcić się w kulturę oporu, nie wszystkie strategie wywrotowe mają szansę stać się alternatywną praktyką polityczną, naukową, artystyczną. Kultury oporu mogą istnieć tylko wtedy, gdy rozwija się myśl krytyczna. Tym różnią się od społecznych ruchów oporu oraz tożsamości oporu. Pozornie chodzi tutaj o to samo – o mechanizmy władzy, przemocy symbolicznej i konsumpcji, w kulturach oporu jednak czynnik krytyczny i konceptualny wysuwają się na pierwszy plan. Status teorii krytycznych, polityczne usytuowanie, przyjmowane ontologie mogą się różnić. Podstawowe decyzje – „zdolność wiedzy”, wola kwestionowania, przekonanie o wywrotowej sile praktyk kulturowych – pozostają jednak wspólne. Podmioty subwersyjne odnoszą się sceptycznie do wszelkich transcendentalnych uzasadnień, są zatem zmuszone do wytwarzania własnych; nie tylko wewnątrz dominujących porządków symbolicznych, lecz także prawomocnych porządków wiedzy.
  • Jan Sowa
    Co jest wywrotowe
    Autor artykułu próbuje odpowiedzieć na pytanie, co może być wywrotowe i krytyczne w świecie późnego kapitalizmu, który nauczył się wchłaniać i twórczo wykorzystywać skierowane na niego ataki. Idąc śladem Antonio Negriego i Michaela Hardta, autor odrzuca opozycje wnętrze/zewnętrze systemu i zgodnie z intuicją Marksa proponuje poszukiwanie skutecznych form oporu w samym centrum kapitalistycznej gospodarki. Wskazuje również na ekonomię polityczną jako na sferę najistotniejszą dla dyskursu krytyczno-wywrotowego. Zgodnie z postulatami Alaina Badiou i innych filozofów kojarzonych z polityczną lewicą akcentuje możliwość uniwersalizacji jako niezbędny aspekt wywrotowej teorii oraz praktyki.
  • Rafał Drozdowski
    Kultury oporu na jałowym biegu? Uwagi na temat ograniczeń i perspektyw kultur oporu w społeczeństwie poszukującym nowych form uspołecznienia
    Artykuł koncentruje się na trzech kwestiach. Po pierwsze, na kwestii rzeczywistej skuteczności kultur oporu w procesie odciskania trwałego piętna na architekturze porządku zbiorowego. Po drugie, na kwestii trudności ze znalezieniem takiej strategii metodologiczno-badawczej, która pozwoliłaby badać kultury oporu lepiej niż obecnie. Po trzecie – próbuje wyobrażenie sobie innych, niż dominujące dziś, strategii kulturowego oporu. Traktuje w ten sposób między innymi działania i inicjatywy nakierowane na powstrzymywanie dalszego odspołecznienia i fragmentacji społeczeństwa.
  • Marek Krajewski
    Dyskretna niezgoda. Opór i kultura materialna
    Artykuł poświęcony jest próbie dowiedzenia, że tradycyjne formy oporu, oparte na spektakularnym proteście są o tyle nieskuteczne, że wpisują się w potrzeby współczesnego systemu kapitalistycznego, a przede wszystkim w jego oczekiwanie na to, co nowe, medialne, dystrakcyjne. Zaproponowano tutaj nowe spojrzenie na opór; oporem są przede wszystkim te formy przeciwstawienia się systemowi, które (1) podejmowane są z wyboru (a nie z przyzwyczajenia czy z braku innych możliwości), (2) prowadzą do zmiany umożliwiającej pełniejszą samorealizację i poszerzenie puli alternatyw dostępnych jednostce oraz których (3) istotą nie jest tworzenie spektakularnych komunikatów mających zwrócić uwagę na jakiś problem. W proponowanym tu sensie opór odnosi się więc do działań dyskretnych, ale bardziej skutecznych, bo polegających na obchodzeniu się bez systemu, do unieruchomienia pewnych jego funkcji, do budowania osobnego wobec dominującego (a więc tego wytwarzanego przez system kapitalistyczny) świata rzeczy. Jego odrębność polega na tym, że przedmioty przestają być tutaj znakami i środkami ekspresyjnymi, a stają się przede wszystkim i na powrót narzędziami. Sposób, w jaki są traktowane, przez tych, którzy tę formę niezgody praktykują, można określić kilkoma przymiotnikami: troskliwy, ujednostkowiony, instrumentalny. To opozycje wobec pojęć opisujących relacje z obiektami materialnymi preferowane przez system kapitalistyczny: brutalny, ekwiwalentny i semiotyczny. Oparty na takich relacjach z przedmiotami opór jest o tyle skuteczny, że nie tylko ignoruje on rdzeń systemu kapitalistycznego – a więc produkcję i dystrybucję przedmiotów, którym towarzyszy wytwarzanie znaczeń regulujących życie społeczne – ale też dlatego, że ma on charakter ciągły, zostaje włączony w codzienne działania, staje się sposobem bycia w świecie, a nie okazjonalnie wystawianym spektaklem na rzecz jego zmiany.
  • Agata Skórzyńska
    Subwersje miejskie. Niewyraźne kultury oporu
    Subwersja – termin, który co najmniej od lat 80. XX wieku popularyzuje się systematycznie w humanistyce, głównie za sprawą krytyki i teorii sztuki, poststrukturalistycznej krytyki podmiotowości oraz studiów performatywnych – zostaje w artykule zastosowany do opisu praktyk określanych jako artivism, a zatem sytuujących się na pograniczu sztuki ulicy i aktywizmu miejskiego: subvertising, graffiti i vlepek. W analizie twórczości dwóch artystów ulicy: Dariusa Jonesa (Leona Reida IV) i Brada Downeya uruchomienie tego terminu i, szerzej, koncepcji subwersyjności, pozwala wyjaśnić niejednoznaczną pozycję podobnych praktyk w kulturze miejskiej. Termin ten pozwala po pierwsze opisywać działania, które świadomie wymykają się dobrze rozpoznanej dychotomii: kultura dominująca – kultury oporu. Subwersja stanowi formę wewnątrzsystemowej krytyki, zakładającej używanie i „wywracanie” elementów kultury, które podlegają kwestionowaniu. Pozwala jednak także uchwycić dużo trudniejszy w opisie proces „reformatowania” (pojęcie Rafała Drozdowskiego), a zatem twórczego konstruowania i przetwarzania tożsamości samych uczestników tych praktyk za pomocą „używania” miasta: jego znaków, miejsc i przedmiotów.
  • Marcin Adamczak
    Architektura i przypadek. „Aleatoryczna” budowla jako forma oporu wobec constans i racjonalnego planowania
    Artykuł omawia projekt Corb 2.0 australijskiego architekta Andrew Maynarda, inspirowany m.in. dokonaniami Le Corbusiera. Utopijny projekt Maynarda analizowany jest jako przykład „architektury aleatorycznej”, rządzonej zasadą przypadku. Takiej perspektywie spojrzenia nań patronują: manifest sytuacjonistyczny Sformułowania dla nowego urbanizmu Ivana Chtcheglova oraz „filozofia przypadku” Odo Marquarda. Corb 2.0 przedstawiany jest jako pomysł o istotnym wymiarze edukacyjnym, podkreślający rolę ryzyka i przypadku w kulturze współczesnej, a jednocześnie przykład wpisanej w ideę architektoniczną dialektyki dwóch „kultur oporu”. Pierwszą jest nowożytna z ducha „kultura oporu” wobec kategorii alea, przypadkowości wyroków losu i nieodgadnionej przyszłości, z właściwym tej kulturze pragnieniem zapanowania nad przyszłością siłą naukowych praw i racjonalnego rozumu, umożliwiających wgląd w naturę rzeczy i przyszłe trajektorie wydarzeń. Drugą zaś ponowoczesna „kultura oporu” wobec tej pierwszej, wyrażająca sprzeciw wobec poznawczego optymizmu, celowej racjonalności i eksperckiej pewności.
  • Michał Podgórski
    Negacja negacji, czyli opór przeciw antymaterii
    Celem artykułu jest rozpoznanie fenomenu (po)nowoczesnej antymaterii oraz próba zainicjowania refleksji nad jej „społeczną adekwatnością”. Najogólniej mówiąc, chodzi o to, że przestrzenie życia ludzi współczesnych w coraz większym stopniu utkane są z takich przedmiotów i konstrukcji, których dostępne zmysłowo właściwości, kwestionują „istotę” tych przedmiotów i konstrukcji. Doskonałym przykładem antymaterii są schody wykonane ze szkła, w przypadku których funkcja „utrzymywania-powierzania” realizowana jest za pomocą materiału będącego synonimem delikatności, kruchości. Namysł nad fenomenem antymaterii niemal samoczynnie prowokuje pytanie o sankcję dla dokonywanego przez nią „przekroczenia” (istoty rzeczy, fragmentu świata, zdrowego rozsądku): czy antymateria jest po prostu niegroźną materializacją dzisiejszego sposobu „zamieszkiwania człowieka w świecie”, czy też jest czymś zasadniczo osobnym w stosunku do człowieka, alienującym, budującym dystans pomiędzy nim a jego środowiskiem życia?
  • Łukasz Ronduda
    Od odmian czerwieni do odmian szarości. Sztuka i polityka w działalności KwieKulik w latach 1971–1987
    W artykule dorobek artystycznej pary KwieKulik (Zofia Kulik i Przemysław Kwiek) został ujęty przez pryzmat ich społeczno-politycznego zaangażowania i podejmowanej przez nich otwartej krytyki otaczającej rzeczywistości, nie mających precedensu w dziejach powojennej środkowoeuropejskiej awangardy. KwieKulik, studenci Oskara Hansena na przełomie lat 60. i 70., byli pierwszymi, którzy nadali jego Formie Otwartej radykalnie polityczny wymiar. Spojrzenie na dorobek KwieKulik – także dzięki narzędziom dostarczanym przez współczesne teorie Badiou, Negriego, Żiżka i innych – w dwadzieścia lat po transformacji ustrojowej pozwala również na ponowne przemyślenie naszego stosunku do socjalistycznej przeszłości. Pozwala oddzielić niedemokratyczne i represyjne państwo komunistyczne od emancypacyjnego wymiaru wspólnotowych i socjalistycznych idei reprezentowanych przez KwieKulik.

Z warsztatów kulturoznawczych

  • Radosław Bomba
    Game farming – ponowoczesna forma praco-zabawy
    Autor skupia się na analizie game farming, czyli zarabiania realnych pieniędzy przez graczy w wyniku handlu wirtualnymi przedmiotami i/lub świadczenia przez nich komercyjnych usług w świecie gier komputerowych za realne pieniądze. Zjawisko to stara się przedstawić w szerszej perspektywie związanej z przeobrażeniami współczesnej gospodarki i charakteru współczesnego kapitalizmu. Szczególną uwagę autor kieruje na zacieranie się tradycyjnych rozróżnień na pracę i zabawę, co wiąże z ponowoczesnym charakterem współczesnej kultury i dialektycznym przezwyciężeniem kulturowych sprzeczności kapitalizmu.
  • Kajetan Mojsak
    Nowe, wspaniałe, inteligentne otoczenie. O szansach i zagrożeniach związanych z Ambient Intelligence
    Ambient Intelligence (AmI), czyli inteligentne otoczenie – projekt technologiczny, który ma szanse wejść w życie w ciągu najbliższych 10–20 lat – to w założeniu interaktywna, „wtopiona” w środowisko sieć miniaturowych elektronicznych urządzeń, komunikatorów i przedmiotów codziennego użytku. O ile „techniczna” strona zjawiska daje się w znacznej mierze wyobrazić i przewidzieć, o tyle głębsze konsekwencje rozwoju „inteligentnego otoczenia” wybiegają poza nasz obecny horyzont poznawczy. Tekst przedstawia skrótowo główne cechy AmI, nadzieje z nim związane (ogromne możliwości w zakresie udogodnień praktycznych, bezpieczeństwa, ochrony zdrowia) oraz najważniejsze sfery zagrożeń (prywatność, tożsamość, bezpieczeństwo, zaufanie, wykluczenie). W dalszej części, w odwołaniu m.in. do analizy przeprowadzonej przez Cecile K.M. Crutzen, wskazane zostają istotne braki w głównym nurcie refleksji nad inteligentnym otoczeniem. Wymogi etyczne – jak pokazuje to przywoływana krytyka AmI – wskazują na potrzebę przejrzystości, „nieporęczności” systemu, a zatem godzą w to, co stanowić ma największą zaletę AmI: jego wtopienie w środowisko i „niewidzialność”.

Omówienia i dyskusje

  • Alicja Helman
    Alternatywna refleksja Davida Bordwella
  • Tomasz Majewski
    Historia kina po liftingu
    Recenzja z książki: Historia kina. Kino nieme, red. Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska, Kraków 2009.
  • Agnieszka Karpowicz
    Cztery portrety z papierosem i kotem w tle. O lustrzanych odbiciach Michaiła Bachtina
    Recenzja z książki: Ja – Inny. Wokół Bachtina, red. Danuta Ulicka, Kraków 2009.
  • Marta Rakoczy
    Pochwała różnorodności. O antropologii Clifforda Geertza jako praktyce moralnej

Sprawozdania

  • Katarzyna Kułakowska
    Oblicza buntu. Praktyki i teorie sprzeciwu w kulturze współczesnej. Sprawozdanie z konferencji
do góry