NR 5/2011 - Europejski Kongres Kultury – Europejski Kongres Kultury

Nie ma przesady w stwierdzeniu, że przedsięwzięcia tego formatu co Europejski Kongres Kultury otwierają badaczom niezwykle dogodne (bo skompresowane w czasie i przestrzeni) i szerokie zarazem (z uwagi na różnorodność zdarzeń artystycznych i edukacyjnych towarzyszących debatom kongresowym) pole namysłu. Namysł ów, jak to zwykle bywa w przypadku połączenia ról uczestnika i obserwatora jakiegoś wycinka teraźniejszości, przybiera postać selektywnego i wstępnego rekonesansu, zapośredniczonego przy tym, bo już przecież poddanego teoretyczno-diagnostycznym kompetencjom organizatorów Kongresu i zaproszonych przez nich kuratorów.

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Koncepcja: Anna Zedler-Janiszewska

Recenzenci

Wojciech J. Burszta, Roman Kubicki

Spis artykułów

W poszukiwaniu praktyk oporu i przestrzeni profanacji

  • Mateusz Skrzeczkowski
    Kipiel jako źródło płynnego bólu
  • Rafał Nahirny
    Sztuka narzędziem zmiany społecznej... Wrocławia(n)
    Podczas Europejskiego Kongresu Kultury można było uczestniczyć w spektaklach, debatach i warsztatach podczas których nadarzało się wiele okazji by zaprezentować „europejskość” kongresu; kongresowość została przedstawiona i zdekonstruowana, były też poszukiwane nowe kryteria myślenia o kulturze. Czy jednak kongres stał się okazją do refleksji nad lokalnym kontekstem tego wydarzenia? Czy było wiele projektów zmian Wrocławia lub ofert skierowanych do mieszkańwó? Jak myślano o sztuce, kulturze i zmianie w świecie płynnego modernizmu końca historii? Kto będzie zmieniał społeczną rzeczywistość przez znaczenie sztuki? Artyści czy samoorganizowani i zdeprawowani przez zdecentrowanie, opisywane przez Michaela Hardta i Antonio Negriego?
  • Magdalena Matysek-Imielińska
    Między rynkiem a władzą? W poszukiwaniu spółdzielni i praktyk oporu
    Z okazji Europejskiego Kongresu Kultury Zygmunt Bauman, prezentując otwarty odczyt, odwołał się do swojej książki zatytułowanej „Kultura w świecie płynnej nowoczesności”. Podstawowe tezy podniesione w niej stały się punktami wyjściowymi do dyskusji w czasie Kongresu. Były one skupione na relacjach rynek-kultura i kultura-władza, jednakże zawsze w odniesieniu do kultury jako do alternatywy siły ekonomicznej. Wydarzenia mające miejsce w czasie kongresu (jak na przykład „Dom zmian”), tak samo jak prezentacja „artystycznych działań” przypomina o ponad dwudziestu latach koncepcji kultury zrozumiałej jako współpracy z konsumentem. Kultura rozumiana w ten sposób pozwala znaleźć w wydarzeniach pokroju Kongresu jeśli nie wywrotową możliwość, to przynajmniej cichy opór.

Refleksje po kolacji u Oskara Dawickiego. Kwestia smaku i szanse emancypacji

  • Monika Bokiniec
    Kultura marginesu - margines kultury? Czyli próba obrony gustu eklektycznego
    W odniesieniu do procesu opisywanego przez Zygmunta Baumana, kultura hegemoniczna została poddana procesom rozwiązania i odczarowania w procesie płynnej nowoczesności, w zależności do korzyści płynących z niej dla konsumentów, którzy coraz częściej i coraz bardziej niecierpliwie formułują własne oferty kulturalne, powiązane ze sobą hipertekstualnymi nićmi, a ułożone bez określenia hierarchii. Nie tylko nauka, ale i kultura mogą być źródłami rozczarowania – bez szkody dla praktyk kreatywnych. Tak jak nauka nie straciła nic w zmianie swojego charakteru na bardziej zrozumiały, w odniesieniu do kategorii absolutystycznych, tak samo i kultura (zwłaszcza malarska) nie straci nic w wyniku poddania się procesowi konsumpcji, a nawet może zgromadzić nowe, prawdopodobnie bardziej wyemancypowane, audytorium.  
  • Krzysztof Linda
    Urzeczywistnienie niemożliwego
    Debaty w czasie Europejskiego Kongresu Kultury wskazały na duże różnice już na poziomie założeń, które przyświecały rozmówcom. Jest to właściwa przyczyna niemożności stworzenia jednego, zgodnego konstruktu. Stan zawieszenia zdominował dyskusje, tak jak bycie na drodze prowadzącej do lepszego świata w wiecznym procesie. Nawet myśl o rozwiązaniu tego problemu mogła zdawać się nierozwiązywalna – niektórzy wciąż próbują rozwiązać to przez pozostawienie problemu w stanie nierozwiązywalności.

Wprowadzenie

  • Anna Zeidler - Janiszewska
    Wprowadzenie

Strategiczne ramy Kongresu. Anbiwalencje dyskursu kreatywności

  • Łukasz Biskupski
    Minister Duży Ster i Europejski Festiwal Kultury
    W tym artykule autor analizuje Europejski Kongres Kultury jako kontekst do polityki kulturalnej i dyskursu przedsiębiorstw kreatywnych. Wydarzenie to wyeksponowało dwie główne płaszczyzny współczesnego funkcjonowania kultury: kultury jako narzędzia politycznego  i kultury jako sektora ekonomii kreatywnej, podkreślając w tym samym czasie zagrożenia czyhające na projekty aspirujące do bycia krytycznymi. Hasłem Kongresu było sformułowanie „Kultura zmian społecznych”. Zapewniło to podstawę dla pomysłów jak również i promocji wydarzenia, ale i jego ideologiczną chaotyczność. Jednakże to zawołanie dowodzi wystarczająco dwuznaczności otwarcia się na inną lekturę, zwłaszcza w czasach sprzeczności. Przede wszystkim Kongres powinien być widziany jako uzupełnienie celu, który składającego się z międzynarodowych promocji marki Polski, jako dynamicznie rozwijającego się państwa kulturalnego. Z tej okazji Kongres promował również zaangażowanie społeczne i kreatywność jako główne hasła rządowego planu rozwoju kultury i inwestowania w kapitał społeczny. Po drugie Kongres został przemyślany jako spektakularne wydarzenie, jednak obywatelskie zaangażowanie nie dało temu wyrazu. Przez slogan zorientowany on jest na retorykę modernistyczną i kreatywną „kulturę społecznej zmiany”; organizatorzy próbowali połączyć planowane wydarzenia z formą użycia kultury jako narzędzia krytyki społecznej. Zmiana stowarzyszeń miała jedynie powierzchowny charakter, który pozwalał na dostrzec Kongres raczej jako oczywistą ideologiczną manifestację niż jako projekt krytyczny. Nie było to wiele, zwłaszcza na kongres o charakterze festiwalu kultury.   
  • Agata Skórzyńska
    Kultura na czas kryzysu. Nieodpowiedzialny projekt polityczny
    Przedmiotem artykułu jest analiza praktykowanych dzisiaj, w ramach różnych dyscyplin nauk humanistycznych i społecznych. różnorodnych dyskursów, częściej skoncentrowanych głównie na lingwistycznych założeniach dyskursywnych – politycznym, medialnym, itd. Jednakże, jak stwierdza to Judith Butler za austinowską koncepcją performatywności, foucaultowskie urządzenie i ekonomia bourdieu’owskiej wymiany lingwistycznej; tak jak analizy mogące zwiększyć znacznie, jeśli są inspirowane przez teorie performatywności. Włączając aktywności językowe i wszystkie, ponadlingwistyczne wymiary wypowiedzi które mogą zdecydować w tym samym zakresie o możliwość mówienia aktorów w celu odtworzenia lub obalenia dominującego ładu. Traktując te sugestie jako punkt wyjścia, autor zobowiązuje się do analizy jednego z dyskursów, rozważając ekonomizację sztuki i kultury – dyskurs kreatywności. Ujmowany w tych rozważaniach jest lingwistyczny i interaktywny kontekst wypowiedzi, tam, gdzie dyskurs jest prezentowany w pełnej krasie, jak na przykład na Europejskim Kongresie Kultury we Wrocławiu. Autor podnosi pytanie o to, do jakiego stopnia wypowiedzi głównych „aktorów” tego wydarzenia mogą powodować krytyczną Re-interpretację dyskursu kreatywności i do jakiego stopnia mogą przyczynić się do jego egzekwowania.
  • Marta Kosińska
    Strategie rozwojoe a polityki uwodzenia
    W odniesieniu do Europejskiego Kongresu Kultury zrealizowanego w ramach programu polskiej prezydencji w Unii Europejskiej, w który jest wpisany jest imperatyw skonstruowania obrazu państwa za granicą. Kontekst ten jasno nakreśla kształt festiwalowego charakteru tego wydarzenia – niewiele z wydarzeń odrywało się od zadań stricte promocyjnych. Specyficzny charakter obrad i tych wydarzeń podkreśla bardziej mało elastyczną i „teatralną” formę Kongresu, raczej niechętnie odpowiadającą na udział lub odchodzenie od prezentowanych idei. Nie oznacza to jednak że hermetyczna formuła kongresu egzekwowała utrzymanie jednolitego kształtu Kongresu. Przeciwnie – opierał się on na strukturach esencjalistycznych i sprzecznościach strukturalnych które były emanacją oryginalnych rozbieżności między uzasadnieniem formy Kongresu jako pomysłowej ceremonii i odniesienia do historycznej legitymizacji. Program kulturalny polskiej prezydencji w UE zapewniał nie tylko ramy, ale i pryncypia profesjonalizacji dróg planowania i realizowania flagowych wydarzeń, jednak przede wszystkim politycznie inspirowało ideę Kongresu.

O sztuce i zmianie społecznej

  • Dyskusja wstępna
       

W laboratoriach zmian form uczestnictwa w sztuce

  • Karolina Charewicz
    Kompetencje ulicy, kulturowy transformator i ucho przyszłości
    Sztuka społecznej zmiany – wiodący slogan towarzyszący Europejskiemu Kongresowi Kultury  – przedstawia autora jako punkt odniesienia analiz krytycznych sposobów rozumienia zmiany społecznej, w kontekście tymczasowej roli sztuk i legitymizacji używania takiego hasła przez organizatorów. Autor odnosi się również do wypowiedzi artystów i kuratorów kultury, zaproszonych do udziału w Kongresie, a odnoszących się do hasła kongresowego. Perspektywa zasugerowana przez autora, rozwijająca kwestię zrozumienia roli sztuki w tworzeniu przestrzeni służącej komunikacji i w ćwiczeniu społecznego „bycia razem” – usprawiedliwianych wśród innych przez koncepcję Jacques’a Ranciere’a – były prezentowane jako dodatkowy postulat społecznych interakcji i przedstawienie zmian równoczesnych tak, by zdefiniować je jednoznacznie i zaprojektować je jako a priori. 
  • Agnieszka Rejniak-Majewska
    Sztuka, kultura, zmiana - kulturowy transformator i ucho przyszłości
    Artykuł jest próbą scharakteryzowania i przedstawienia wydarzeń związanych z Kongresem Kultury Europejskiej, zorganizowanym we Wrocławiu od 8 do 11 września 2011 roku. Podstawowe pytanie zawierające się w haśle kongresu – sztuka zmian społecznych – próbuje wymusić dyskusję o tym, co zmieniło się w rozmowach dotyczących kultury i tego, co organizacje kultury mają na myśli mówiąc o zmianach. Przedstawiając koncepcję prac kongresu, tematykę i kierunek debat, jak i typ organizowanych przy nim wydarzeń kulturalnych – autor stwierdza, iż radykalizm hasła i jego oportunizm dowodzą ich powierzchowności. Obok przyjmowanej za oczywistą idei iż „kultura się liczy” i tego, iż nie musi być to koniecznie „wysoka kultura”, w tradycyjnym tego terminu znaczeniu; z tych debat nie wyłaniała się spójna wizja rozwiązań, oraz, w tym samym czasie, kongresowi zabrakło czasu i miejsca na wyrażenie i konfrontację różnych postaw i punktów widzenia. Nierozwiązanymi pozostały kwestie sporu między opcjami liberalnymi („przedsiębiorstw kultury”) a lewicowymi, kwestionowaniem postawy artystów oraz transformacyjny oportunizm organizatorów.
  • Joanna Jakubowska
    Sztuka jako laboratorium badawcze
    Europejski Kongres Kultury – tak samo jak kształt strony internetowej promującej to wydarzenie, miejsce organizacji kongresu, problemy podjęte w debatach  i formy prezentacji sztuki – skłonił do dyskusji dotyczącej relacji między nauką a sztuką. Autor docieka, jaki mógłby być wynik obserwacji sztuki w laboratorium humanistycznym lub socjologicznym; kieruje ten problem na przykładzie sztuki Dźwięków kina, która stała się podstawą dyskusji dotyczącej eksperymentów percepcyjnych.
  • Beata Czarkowska
    Czytelnia EKK - instrukcja obsługi
    Czytelnia – przestrzeń eksperymentalna Europejskiego Kongresu Kultury dowodzi zamazywania przez media granic – jest jedną z najbardziej podstawowych tendencji współczesnej kultury, włączając w to kulturę druku. Wydarzenia świata wirtualnego usamodzielniły się i zyskują status „realnych”. Obiekty książkowe eksperymentują z nowoczesnymi technologiami – litery zapisywane są na papierze za pomocą wiązki optycznej i urządzeń laserowych; technologie te zostały wskrzeszone ludziom, których działania są oparte o wspomnienia zachowawczych wzorców dotychczas typowych dla mediów elektronicznych.

Europejskie konteksty Kongresu

  • Anna Woroniecka
    Program kulturalny Polskiej Prezydencji w Unii Europejskiej
    Z polskiego punktu widzenia kulturalny program polskiej prezydencji w UE został zrealizowany w oparciu o podstawowe cele i kierunki; założono tworzenie pozytywnego wizerunku państwa za granicą, ale i Partnerstwa Wschodniego. Pozostawia to otwartym pytanie o to, do jakiego stopnia wydarzenia kongresowe i projekty ułatwiały realizację głównych celów Ministerstwa Spraw Zagranicznych i dostosowywały je do bieżącej sytuacji politycznej i ekonomicznej w Europie; do jakiego stopnia program prezydencji stał się czynnikiem, dzięki któremu realizacja idei kultury jako narzędzia społecznej zmiany staje się możliwa, i czy najważniejsze wydarzenie lokalnego programu kulturalnego polskiej prezydencji – Kongresu Kultury Polskiej we Wrocławiu – zapewniło trafną diagnozę bieżących społecznych i ekonomicznych sytuacji oraz czy zaprezentowało intelektualne podstawy myślenia o sztuce jako o jednym z narzędzi społecznej zmiany.  
  • Anna Zeidler - Janiszewska
    Od jednoczącego ducha do (nie)tożsamości kulturowej mieszkańców Europy. Historyczny przyczynek do nazwy Kongresu i debaty "Obca Europa"
    W artykule autorka przedstawia streszczenia niektórych debat kongresowych dotyczących kulturowych podwalin europejskiego zjednoczenia (począwszy od tych pojawiających się świeżo po wojnie). Pokazuje ona jak i pod wpływem jakich czynników stworzono sposób myślenia o „jednoczącym duchu kontynentu” (głównie zachodniego), jednoczącym społeczeństwa „zstępujących podziemi” i łączących wiele aspektów, dokonując też „pomieszania” kontekstów kulturowych życia (miejscowi tak samo jak nowoprzyjezdni, starsi i młodzi, ci „z centrum” i „ci z peryferii”). Wysiłki intelektualistów – byłych prawodawców (jak to określa Zygmunt Bauman) – skupiają się dzisiaj głównie na możliwościach życia w zróżnicowanym społeczeństwie.

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Katarzyna Bojarska
do góry