NR 1/2012 - Dźwięk, technologia, środowisko

Ze wstepu Tomasza Misiaka:

 

W ostatnich latach daje się zauważyć wzmożone zainteresowanie rozmaitymi kontekstami oddziaływania dźwięku w kulturze współczesnej. Medioznawcy opisują funkcje nowej oralności będącej wynikiem przeobrażeń technologicznych oraz wskazują na zanikanie znanych od lat form zapośredniczania dźwięku. (...)

 

Wraz z dewaluacją taśmy magnetofonowej z jednej strony oraz rozwojem komputeryzacji z drugiej, rodzi się potrzeba sproblematyzowania współczesnego dematerializowania się nośników dźwięku i wpływu tego procesu na działalność artystyczną. Kulturoznawcy dostrzegają potrzebę wskazania tych sfer oddziaływania dźwięku poza sztuką, które bezpośrednio wpływają na partycypację kulturową. Powstają projekty badające akustyczny charakter określonych środowisk czy miejsc zmierzające do świadomego audio-planowania. Z nieco innej perspektywy, ekolodzy i geografowie zwracają uwagę na dźwiękowe zanieczyszczenia będące efektem technologicznego i urbanizacyjnego rozwoju. Wreszcie, sami artyści, muzycy dostrzegają potrzebę mówienia o dźwięku z innej, niż to proponowała tradycyjna muzykologia, perspektywy. Po eksperymentach muzycznej awangardy, a jednocześnie z tanią i łatwą w obsłudze technologią współczesności każdy dający się zarejestrować i podlegający obróbce dźwięk może stać się pełnoprawnym elementem kompozycji muzycznej. (...)

Zaproszeni do numeru badacze to zarówno muzycy, jak i teoretycy reprezentujący różne dyscypliny naukowe. Można odnieść wrażenie, że wszyscy odczuwają potrzebę wzniecenia głębszej debaty na proponowane zakresy problemowe oraz że uda się tym samym zapełnić nieco lukę istniejącą w polskim piśmiennictwie na ten temat. (...)

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Tomasz Misiak

Recenzenci

Iwona Sowińska, Anna Zeidler-Janiszewska

Spis artykułów

Dźwięk, technologia, środowisko

  • Tomasz Misiak
    Wprowadzenie
  • Tomasz Misiak
    Dźwięk, technologia, środowisko..., muzyka? Na pytania odpowiadają Lidia Zielińska, Marek Chołoniewski i Krzysztof Knittel
  • Holger Schulze, Jens Gerrit Papenburg
    Pięć pojęć dźwięku. Dyscyplinarne przyporządkowania i zagęszczenia Sound Studies
  • Ewa Schreiber
    Opis przedmiotów dźwiękowych Pierre'a Schaeffera. Od metafory do kompozycji
      Tekst jest próbą przybliżenia pojęć służących do opisu przedmiotu dźwiękowego w Traktacie o przedmiotach muzycznych (1966) Pierre’a Schaeffera ze szczególnym uwzględnieniem ich metaforycznego sensu. Pojęcia takie jak forma, materia, masa, faktura, ziarnistość i ruch odnoszą się do zmysłu wzroku, dotyku oraz do fikcyjnych źródeł dźwięku. W ich interpretacji pomocne są współczesne komentarze na temat traktatu, a także językoznawcze (zwłaszcza kognitywne) badania nad metaforą. Za pomocą nowego słownictwa Schaeffer przekazuje idee świadczące o ważnych przemianach w pojmowaniu dźwięku i kompozycji.  
  • Tomasz Misiak
    Aktualność muzyki konkretnej. O potrzebie interdyscyplinarnego namysłu nad muzyką konkretną
      Do dzisiaj jednak niewielu badaczy dostrzega odrębność „postawy konkretnej” w obrębie XX wiecznych dążeń eksperymentalnych sprzężonych z wykorzystywaniem elektronicznych technologii. Wydaje się, że muzyka konkretna, zwłaszcza w swej płaszczyźnie ideowej, wciąż pozostaje nie odkryta. Odkrycia tego jednak niejako sama się dzisiaj domaga. O ile bowiem w czasach swego powstawania muzyka konkretna stała w wyraźnej opozycji do tradycyjnych postaw w obrębie sztuki dźwięku, to dzisiaj, głównie za sprawą rozwoju oraz upowszechnienia nowych technologii zapośredniczających dźwięk, stanowi immanentny element kultury muzycznej XXI wieku. Element jednak najczęściej nieuświadamiany. Artykuł ma za zadanie wzniecać dyskusję nad rozmaitymi kontekstami aktualności muzyki konkretnej oraz wskazywać na potrzebę prowadzenia interdyscyplinarnych badań w tym zakresie.
  • Piotr Zawojski
    Zobaczyć dźwięk, uwidocznić niewidzialne. "Camera Lucida" Eveliny Domnitch i Dmitrija Gelfanda
      Podczas gdy naukowcy i filozofowie dyskutują nad obecnością i znaczeniem technologii w świecie – artyści od lat z powodzeniem odwołują się do zdobyczy naukowych oraz nowych technologii, nie tylko medialnych. Ewelina Domnitch i Dmitry Gelfand, nie bagatelizując zagrożeń wynikających z czysto instrumentalnmego użycia biocybernetyki, wskazują na pozytywny potencjał sztuki odwołującej się do dokonań nauk przyrodniczych i dioświadczalnych. Zaproponowany przez nich sound art zakłada przekraczanie konwencjonalnych granicy między nauka a sztuką, które – ujmowane jako dwie części tej samej całości – współuczestniczą w kształtowaniu środowiskla życia człowieka.
  • Roman Bromboszcz
    Środowisko, sztuka, dźwięk. Relacje dźwięku do sztuki ekologicznej
      Tekst jest prezentacją sztuki współczesnej i jej estetyki ze szczególnym uwzględnieniem dzieł sztuki, które posługują się przestrzennością i środowiskowością. Proponuję trzy jakości jako wyznaczniki wartościowania takich dzieł sztuki. Są to trwałość, kontekstualność i zatopienie. Konfrontuję ewolucję form sztuki z postulatami dotyczącymi sztuki ekologicznej. Konstruuję aksjomaty dotyczące pojęcia środowiska oraz rekonstruuję symbole i znaczenia przypisywane temu pojęciu. Korzystam z tekstów estetyków i ekologów. Odnoszę się do zjawiska reklamy i mody, by na tym tle pokazać, w jaki sposób tworzy się potencjalne miejsce pod realizacje rzeźb akustycznych.
  • Maksymilian Kapelański
    Kategorie elektroakustyczne w tradycji ruchu pejzażu dźwiękowego
      Omawiane w trakcie artykułu podejścia wobec kategorii elektroakustycznych w tradycji ekologii pejzażu dźwiękowego czerpią w dużym zakresie z jej podstawowych założeń, które odnoszą się również do innych, nie tylko elektroakustycznych zjawisk. Założenia te w swym ogólnym zarysie nie wyczerpują jednak znaczeń dotyczących kategorii elektroakustycznych w omawianej tradycji. Problematyka elektroakustyczna bowiem, zamiast naśladować inne przedmioty omawianej myśli schaferowskiej (takimi jak hałas technologii transportacyjnej), wyznacza jej wyjątkowe, wręcz newralgiczne momenty. Kategorie elektroakustyczne, według podejścia negatywno-aktywistycznego, zamieniają muzykę w zanieczyszczenie, oddziałują wręcz chorobotwórczo, dominują nad ludźmi i niszczą pozytywne aspekty doznań dźwiękowych. Nie przeszkadza to w wykorzystaniu ich jako wyjątkowo użytecznego narzędzia badawczego pod względem neutralno-naukowym. Jednak z punktu widzenia krytyczno-teoretycznego mogą one w innych sytuacjach wyjątkowo zdradliwie fałszować i zniekształcać ludzkie potrzeby, jak również wypaczać równowagę środowiskową. Z kategoriami elektroakustycznymi łączą się mimo to wielkie nadzieje przekształcania naszych postaw i środowisk pod względem pozytywno-twórczym. Wreszcie, w podejściu akceptująco-posthistorycznym elektroakustyczne kategorie „wchłaniają” historię muzyki, koncepcje notacji dźwięku i nas samych jako słuchaczy mediowanego dźwięku.
  • Robert Losiak
    Autentyczność dźwięków. Kulturowy kontekst schizofonii
      Artykuł jest próbą rozważenia zjawiska „schizofonii”, które nazwał i wprowadził do refleksji nad pejzażem dźwiękowym R. Murray Schafer, określając w ten sposób sytuację percepcyjną, w której przekaz dźwiękowy jest oddzielony od swego źródła. Istota schizofonii zawiera się w odczuciu „rozszczepienia” doświadczenia wizualnego i fonicznego. Artykuł stawia pytanie, czy doświadczenie schizofonii jest – jak dowodzi Schafer – obiektywnym zagrożeniem dla środowiska dźwiękowego, wynikającym ze współczesnych przemian technologii przekazu dźwięku, czy też raczej wyraża pewien stan świadomości fonicznej, uwarunkowany kulturowo, a przez to względny i zmienny. Wydaje się bowiem, że schizofonia określona jest przez cały splot kontekstów sytuacyjnych, znaczeniowych i aksjotycznych, co stawia pod znakiem zapytania technologiczne uwarunkowanie tego doświadczenia. Stąd teza, by schizofonię uznać za kategorię kulturoznawczą, opisującą problem doświadczeń audiosfery jako problem w swej istocie kulturowy.
  • Sebastian Bernat
    Odkrywanie krajobrazów dźwiękowych wyzwaniem dla kultury współczesnej
      Celem artykułu jest rozpoznanie roli krajobrazów dźwiękowych w kulturze współczesnej. Wychodząc poza ujęcie czysto teoretyczne przybliżono ciekawe inicjatywy umożliwiające odkrywanie krajobrazów dźwiękowych, przez co sprzyjających rozwojowi kultury słuchania. Odniesiono się do programów Europejskich Stolic Kultury oraz innych projektów regionalnych, krajowych i międzynarodowych. Scharakteryzowane aktywności, jak również inne inicjatywy oddolne, dystrybuowane w cyberprzestrzeni sprzyjają popularyzacji kultury i edukacji, pozwalają odkrywać niezwykłość, w tym co codzienne.  
  • Artur Szarecki
    Ciało słuchające wobec zmiany nośników muzycznych
      Pojawienie się nowego formatu zapisu muzyki w postaci plików MP3 zrodziło poczucie poważnego kryzysu kultury muzycznej, który objawia się nie tylko drastycznie spadającą liczbą sprzedanych płyt, ale także szeroko rozpowszechnionym przekonaniem o trywializacji podejścia do muzyki. W eseju tym staram się interpretować te procesy w kontekście dematerializacji nośników muzycznych. Posługuję się przy tym kategorią ciała słuchającego, by zobrazować, w jaki sposób odbiorca zostaje zaangażowany w proces słuchania przez różne media. Kryzys związany z cyfryzacją muzyki staram się więc ujmować jako sieć wielostronnych przepływów pomiędzy rozwojem technologii zapisu dźwięku, przemianami przestrzeni, w której zachodzi proces słuchania, oraz cielesnymi praktykami odbioru muzyki. W rezultacie dochodzę do wniosku, że kluczowa transformacja związana z pojawieniem się plików MP3 zachodzi w konceptualizacji ciała słuchającego, które przestaje być postrzegane jako narzędzie konsumpcji wyselekcjonowanej oferty muzycznej, a coraz bardziej staje się zestrojone ze złożoną i pozostającą poza indywidualną kontrolą fonosferą.  
  • Anna Nacher
    Rejestracja audio i odtwórczość jako twórczość: efekt fonografu
    Artykuł stanowi próbę zaprezentowania wczesnych praktyk rejestracji dźwięków do celów badań etnograficznych i antropologicznych. Chociaż fonograf był podstawowym narzędziem umożliwiającym utrwalenie dźwięków, stał się elementem niemal niedostrzegalnym na poziomie dyskursu. Brak świadomości znaczenia mediatyzacji w mechanicznym zapisie dźwięków mógł wynikać z postawy kolekcjonerskiej, przyjmowanej przez pierwszych badaczy – niewiedza ta wpływała zaś niekorzystnie na efekty ich badań. Artykuł opisuje również sam proces zapisu fonograficznego, problemy i dylematy związane z zagadnieniem zapośredniczenia w rejestracji dźwięku oraz wykorzystaniem "medialności" zapisu dźwiękowego o charakterze dokumentu antropologicznego. Sam "efekt fonografu" natomiast, w rozumieniu autorki, oznacza "uwidocznienie szeregu translacji", które składają się na moment odtworzenia nagrania.

Z warsztatów kulturoznawców

  • Jarosław Boruszewski
    Symbolofobia i pragmatomania
      Tematem artykułu są koncepcje, które wyrażają dążenia desymbolizacyjne – projekty rezygnujące z kategorii symbolu lub relację symbolizowania osłabiające. Problem dotyczy symbolizowania jako związku kulturowego – gdy coś, co jest zmysłowo uchwytne, na mocy związków myślowych, reprezentuje coś innego. Relacja symbolizowania może być relacją aksjologiczną, jeżeli tym, co symbolizowane jest wartość; jeżeli tym, co symbolizowane jest przedmiot, własność lub stan rzeczy, to mówimy o symbolizowaniu semantycznym, czyli relacji odniesienia przedmiotowego. Symbolofobia to likwidacja symbolizowania, która jest możliwa dlatego, że odrzuca się poziom wyrażeń-typów, a jednorazowym, idiosynkratycznym użyciom egzemplarzy nie można przypisać stałego odniesienia przedmiotowego. Koncentracja na aspekcie estetycznym symbolu nie polega na „kontemplacji” synkratycznej – dla czystej syntaksy indywidualna forma wizualna symbolu jest nieistotna.
  • Damian Włodzimierz Makuch
    Recepta na receptę. Próba analizy praktyki kulturowej zapośredniczonej przez pismo

Obserwatorium kultury

  • Witold Zakrzewski
    Między ogrodem a fabryką. Praktyka zarządzania kulturą i jej finansowania wobec historii idei

Sprawozdania

  • Patrycja Cembrzyńska
    Wstyd i powtórzenie. O tekstowych instalacjach Jadwigi Sawickiej

Omówienia i dyskusje

  • Mariusz Torzecki
    Kultura dźwięku, dźwięk w kulturze
  • Joanna Walewska
    W objęciach cyberkultury
  • Olga Dawidowicz-Chymkowska
    Liczne powody do radości z (nie)rozumienia poezji Miłobędzkiej
  • Xawery Stańczyk
    Foucault, który się waha

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak
do góry