NR 3/2012 - Emocje i afekty w późnym kapitalizmie

 

Ostatnie lata w naukach humanistycznych i społecznych przyniosły wzmożone zainteresowanie relacjami pomiędzy życiem ekonomicznym a życiem emocjonalnym. Jest to między innymi efekt tzw. zwrotu afektywnego, w ramach którego podkreśla się, że jednostka to nie tylko zbiór unikalnych przekonań i wartości, świadomość i ośrodek decyzyjny, racjonalny aktor kalkulujący każdą decyzję i usiłujący maksymalizować korzyści, zwierzę wytwarzające znaczenia i nadające światu sens – ale także ktoś, kto odczuwa, jest targany emocjami i usiłuje je okiełznać; ktoś, kogo działania to często efekt nieurefleksyjnionych afektów. Zainteresowanie emocjami pozwala dostrzec złożoność i wielowymiarowość człowieka, jego unikalność, a  także otwiera nowe możliwości spojrzenia na sposób  funkcjonowania społeczeństwa, przenikające je relacje władzy i strategie kontroli, które czynią nasze działania bardziej efektywnymi w wypełnianiu funkcji niezbędnych dla trwania systemu.

 

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Agata Dembek, Mateusz Halawa, Marek Krajewski

Recenzenci

Grzegorz Godlewski, Mirosława Marody

Spis artykułów

Emocje w późnym kapitalizmie

  • Agata Dembek, Marek Krajewski, Mateusz Halawa
    Wprowadzenie
        Ostatnie lata w naukach humanistycznych i społecznych przyniosły wzmożone zainteresowanie relacjami pomiędzy życiem ekonomicznym a życiem emocjonalnym. Jest to między innymi efekt tzw. zwrotu afektywnego, w ramach którego podkreśla się, że jednostka to nie tylko zbiór unikalnych przekonań i wartości, świadomość i ośrodek decyzyjny, racjonalny aktor kalkulujący każdą decyzję i usiłujący maksymalizować korzyści, zwierzę wytwarzające znaczenia i nadające światu sens – ale także ktoś, kto odczuwa, jest targany emocjami i usiłuje je okiełznać; ktoś, kogo działania to często efekt nieurefleksyjnionych afektów. Zainteresowanie emocjami pozwala dostrzec złożoność i wielowymiarowość człowieka, jego unikalność, a  także otwiera nowe możliwości spojrzenia na sposób  funkcjonowania społeczeństwa, przenikające je relacje władzy i strategie kontroli, które czynią nasze działania bardziej efektywnymi w wypełnianiu funkcji niezbędnych dla trwania systemu.  
  • Agata Dembek, Mateusz Halawa
    Praca "ja". Z Evą Illouz rozmawiają Mateusz Halawa i Agata Dembek
  • Eva Illouz
    Wielka transformacja miłości albo wyłonienie się rynków małżeńskich
  • Agata Dembek
    Profesjonalizacja emocji w domu i w pracy - wybrane przejawy problematyzacji emocji we współczesnym kapitalizmie
      Artykuł analizuje rolę i znaczenie emocji we współczesnej kulturze zachodniej. Autorka stwierdza, że dominująca pozycja etosu nowej klasy średniej oraz badania psychologiczne w sferze symbolicznej uczyniły z emocji podstawowe narzędzie komunikacji i oddziaływania na innych. Postępująca ekonomizacja i psychologizacja języka opisu rzeczywistości społecznej wywołały obiektywizację i racjonalizację doświadczania i wyrażania emocji. Dlatego też kategorie moralne zostały zastąpione kategoriami emocjonalnymi, które obecnie służą ocenie postaw i zachowań jednostek, zarówno w przestrzeni publicznej, jak i środowisku zawodowym.   
  • Marta Bucholc
    Rodzina światowa jako laboratorium powściągliwości. Kontrola miłości rodzinnej w globalnym kapitalizmie według Ulricha Becka i Elisabeth Beck-Gernsheim w świetle teorii Norberta Eliasa
      Socjologia emocji została zdominowana przez podejście metodologiczne, które postrzega życie gospodarcze i jego zorganizowane formy jako wymuszanie standardu powściągliwości w sferze rynkowej. Podejście to jest jednakże nieadekwatne do opisu relacji w sferach pozagospodarczych. Mimo tego podział na rynkowe i nierynkowe konteksty zarządzania emocjami nie uwzględnia ujednolicenia standardów powściągliwości, jakie ma miejsce w późnym kapitalizmie. W artykule przeanalizowano fenomen powściągliwości w kapitalizmie w świetle teorii Norberta Eliasa. Analiza ta została wsparta teorią nowych form życia rodzinnego („rodziny światowe”, Weltfamilien) Ulricha Becka oraz Gerlinde Gernsheim-Beck.  
  • Małgorzata Jacyno
    Od feminizacji do hybrydyzacji podmiotu
      Diagnoza feminizacji podmiotu (a także detradycjonalizacji) w swej pierwotnej formie odnosiła do patriarchatu. Była rozumiana również jako reorientacja procesów cywilizacyjnych: autarkiczny, męski podmiot był zastępowany przez relacyjną subiektywność, przypisywaną kobietom. Mimo tego, współczesna problematyzacja owej diagnozy wskazuje, że rewaloryzacja dyspozycji przypisywanych kobiecym obyczajom – relacyjność, emocjonalność, nastawienie dialogiczne – w sferze publicznej i miejscu pracy straciła (lub nigdy nie posiadała) swój subwersyjny charakter. Debaty nad ten temat koncentrują się na mechanizmach reprodukcji nierówności (remaskulinizacja), która powinna ostatecznie skutkować hybrydyzacją podmiotu. W artykule odniesiono problem feminizacji i hybrydyzacji podmiotu do innych współczesnych (równie intensywnych) dyskusji związanych z kwestią zanikania społecznej transcendencji. Traktowanie sfery społecznej jako nieoczywistej i poszukiwanie elementów społecznych w „śladach” i „symptomach” prowadzi autorkę do refleksji nad historycznymi kontekstami postrzegania sfery społecznej jako czegoś wiecznego, danego i oczywistego. Modernizm bazował na „magicznej” opozycji pomiędzy obszarem społecznym i gospodarczym, która może być rozumiana jako zbędna w świetle dychotomii męskość-żeńskość. Dedyferencjacja elementów społecznych i gospodarczych, a także męskich i żeńskich, harmonizuje z projektem podmiotu relacyjnego, który jest obecnie promowany. Autorka pokazuje, że hybrydyzacja podmiotu staje się sposobem prywatyzacji makrostruktur.  
  • Michael Hardt
    Praca afektywna
  • Artur Szarecki
    Zaangażowany pracownik: kontrola emocjonalna i kolonizacja ciała pracującego w kulturze korporacyjnej
        Autor wykorzystuje elementy teorii M. Foucault w celu przeanalizowania rozwoju zarządzania wiedzą, który tworzy specyficzne praktyki w zakresie dyscyplinowania ciała pracującego. Pojawienie się dyskursu „kultury organizacyjnej”, postrzegane z perspektywy antropologicznej, dostarcza nowych narzędzi „kolidujących” z emocjami pracowników. Nie tylko zachowanie i wygląd zewnętrzny powinny być kontrolowane, ale „internalizacji” powinny podlegać również stany umysłu oraz formy fizycznej ekspresji.        
  • Marek Krajewski
    Samochód - maszyna do formatowania emocji
      Samochód jest środkiem, który nie tylko łączy nas ze światem, ale także ten świat tworzy. Szczególne cechy samochodu (jako maszyny, obiektu materialnego oraz reprezentacji) wymuszają pewne relacje z innymi osobami, a przez to – generują specyficzne stany emocjonalne. Mimo tego, cechy samochodu zdolne kształtować relacje i emocje są same w sobie wynikiem złożonych interakcji, które prowadzą do postrzegania samochodu jako środka transportu, kreowania niezależnej kultury lub transformacji samochodu w środek tworzenia modernistycznej wizji świata.    
  • Rafał Drozdowski
    Czy piekło kapitalistyczne jest wybrukowane emocjami? Refleksje wokół "zegara Balcerowicza"
      Przykład „zegara Balcerowicza” przypomina nam, że podczas gdy „zasoby emocjonalne” kapitalistycznego społeczeństwa mogą być reprodukowane nieskończoną ilość razy, zdolność ta nie dotyczy zasobów produkcyjnych i instytucjonalnych, a także realnych nagród, na jakie mogliby liczyć członkowie kapitalistycznych społeczności. Innymi słowy, w społeczeństwie kapitalistycznym (i kapitalizmie jako takim) emocje mogą znacznie zwiększyć wydajność i trwałość. Mimo tego, możliwy jest także inny scenariusz – „nadprodukcja emocji”, która nie może zostać wpisana w jakiekolwiek ramy instytucjonalne, a przez nie może być „pozytywnie rozwinięta”, ponieważ emocje odnoszą się do nieuświadomionych aspiracji i żądań typu „tu i teraz” (a także „gdzieś indziej i później”).     
  • Marcin Napiórkowski, Paweł Dobrosielski
    Zbieranie nakrętek, czyli o wyrzutach sumienia w późnym kapitalizmie
      Autorzy dowodzą, że zbieranie plastikowych nakrętek w celach dobroczynnych – szeroko zakrojona akcja w polskim społeczeństwie – to zjawisko oparte na wewnętrznie sprzecznej gospodarczej i ekologicznej racjonalizacji. Praktyki zbierania odpadów w celach dobroczynnych mają bowiem dobrze ugruntowaną historię jako społeczne mity i miejskie legendy. Autorzy wykorzystują teorie psychoanalityczne do potwierdzenia tezy, że zjawisko to stanowi formę „oczyszczenia” sumień związanych z konsumpcyjnym stylem życia społeczeństw późnego kapitalizmu – zwłaszcza wobec faktu życia kosztem innych.    
  • Alicja Raciniewska
    Moda etyczna. Paradoksy nowego trendu
      Czy etyczna moda może być rozwiązaniem jednego z podstawowych paradoksów współczesnych społeczeństw kapitalistycznych, mianowicie tworzenia indywidualnego i społecznego szczęścia poprzez rosnącą skłonność i możliwości konsumpcji? Autorka krótko opisuje ten tren i analizuje czynniki odpowiedzialne za popularyzację wiarygodnej i odpowiedzialnej konsumpcji w modzie. Ponadto, interpretuje jej znaczenie i polityczną efektywność, a także potencjał w kontekście tworzenia trwałej, emocjonalnej satysfakcji konsumentów.    
  • Marta Zimniak-Hałajko
    Struktura nowego optymizmu. "Doskonalenie kadr" na Uniwersytecie Warszawskim
      Autorka analizuje wybrane kursy szkoleniowe, seminaria i konferencje dla kadry naukowej Uniwersytetu Warszawskiego, w których uczestniczyła w ostatnich latach. Wydarzenia te poruszały rozmaite tematy (współpraca uniwersytetu ze środowiskiem społecznym, ochrona własności intelektualnej, nowoczesne narzędzia dydaktyczne) i mogą być postrzegane jako forma tworzenia spójnego systemu, który służy jako metoda zmiany postaw, praktyk i motywacji personelu uniwersyteckiego. Te systemowe akcje mają na celu dostosowanie kadr do wymagań późnego kapitalizmu.    

Pamięci Jerzego Kmity

  • Krzysztof Kostyrko
    Odszedł Jerzy Kmita (1931-2012)
  • Andrzej Szahaj
    Mistrz

Z warsztatów kulturoznawców

  • Marek Hendrykowski
    Animacja jako dokument. Dokument jako animacja. Wokół poetyki i antropologii ruchomych obrazów
      Anca Damian w filmie „Crulic: Droga na drugą stronę” (2011) połączyła nowoczesną animację filmową ze współczesną konwencją dokumentalną. Prawdopodobieństwo – kategoria kognitywna wykorzystywana w studiach filmowych i analizach ruchomych obrazów – może zostać odniesiona także do filmów dokumentalnych. Znajduje ona zastosowanie zarówno w filmach animowanych, jak i faktograficznych. Idea tzw. „płatów życia” narodziła się w filmie animowanym, nie zaś faktograficznym. Odważna ucieczka od fikcji ujęć, z którą mamy do czynienia w powyższym filmie, to przejście od kina animowanego do rzeczywistości, która jest szczegółowo dokumentowana i przedstawiona przy pomocy środków ekspresji wywodzonych z tej kreatywnej przestrzeni.    

Obserwatorium Kultury

  • Błażej Popławski
    Polska Szkoła Rozwoju - zapomniany paradygmat studiów nad transformacją Globalnego Południa
      Celem artykułu jest opis Polskiej Szkoły Rozwoju – środowiska naukowego, któremu przewodził Michał Kalecki, autor nowego paradygmatu w myśleniu o rozwoju. We wprowadzeniu scharakteryzowano ramy instytucjonalne koncepcji, następnie przedstawiono intelektualne biografie Michała Kaleckiego oraz Oskara Langego, przyjętą przez nich metodologię oraz wkład w rozwój nauk humanistycznych. W dalszej kolejności, w artykule zaprezentowano zastosowanie teorii Kaleckiego oraz społeczno-gospodarczych teorii Langego w opisie transformacji Trzeciego Świata. Ostatecznie, przedstawiono złożone motywy, dla których polscy myśliciele zainteresowali się problemami Globalnego Południa i studiami nad rozwojem.    

Recenzje i omówienia

  • Dawid Kolasa
    "Chłodna intymność" uczuć i rynku. Recenzja książki Evy Illouz "Uczucia w dobie kapitalizmu"
  • Maja Sawicka
    Każdy z nas jest Emmą Bovary, czyli dlaczego miłość boli
  • Ariel Modrzyk
    "The Century of the Self" i "The trap" Adama Curtisa, czyli historie o dwóch służebnicach inżynierii społecznej - psychoanalizie i teorii racjonalnego wyboru
  • Przemysław Pluciński
    Tożsamościowe pułapki nowego kapitalizmu
  • Monika Rosińska
    Schizofreniczność artefaktu
  • Jacek Zwierzyński
    Między dyskursem władzy a zasadą przyjemności. Recenzja książki Pawła Leszkowicza "Nagi mężczyzna. Akt męski w sztuce polskiej po 1945 roku"
  • Magdalena Kempna-Pieniążek
    Filozofia wspólnego mianownika
  • Piotr Cichocki
    Polityka dostępu, estetyka cytatu. Po raporcie "Obiegi kultury"

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Paweł Dobrosielski
do góry