NR 2/2013 - Sztuka współpracy

„Tytułowa kategoria „sztuki współpracy” wydaje się dobrze oddawać tendencje obserwowane w praktykach artystycznych przełomu XX i XXI wieku, ujmowanych na różne sposoby przez Miwon Kwon, Rosalyn Deutsche, Granta Kestera, Nicolasa Bourriauda czy Claire Bishop w ramy tak zwanego „zwrotu społecznego”, który miałby być konsekwentnie wynikającą z przemian sztuki dwudziestowiecznej, a jednak nową i specyficzną formą operowania sztuki w przestrzeni publicznej. Autorzy zgromadzonych w niniejszym tomie tekstów podejmują się zarówno uzasadnienia, jak i krytycznego namysłu nad stosowaniem owej kategorii w aktualnej refleksji naukowej i debatach związanych ze sztuką, ale także z praktykami badawczymi, edukacyjnymi czy z popularnymi praktykami kulturowymi. Podejmują problem, który wybrzmiewa również w inaugurujących ten tom wypowiedziach wpływowego teoretyka collaborative art, Granta Kestera: na ile współpraca w praktyce artystycznej jest jej trwałym i od dawna obecnym elementem, a na ile stanowi „nowy paradygmat” w sztuce?  Celem, jaki stawiają sobie autorki i autorzy zamieszczonych w tym numerze „Kultury Współczesnej” artykułów, jest również wypracowanie krytycznego namysłu nad „rodzinnie podobnymi” pojęciami, które trwalej niż tytułowe zagadnienie zadomowiły się w anglosaskiej teorii sztuki, takimi jak sztuka partycypacyjna, community-based art czy sztuka relacyjna” - takim wstępem opatrzają nowy numer pomysłodawcy części tematycznej pisma, dr Agata Skórzyńska i Piotr Juskowiak. 

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Ewa Rewers, Agata Skórzyńska, Piotr Juskowiak

Recenzenci

prof. Izabela Kowalczyk (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), prof. Grzegorz Godlewski (Uniwersytet Warszawski)

Spis artykułów

Sztuka współpracy

  • Michał Pospiszyl
    Ontologie polityczne sztuki. Lenin, estetyka relacyjna i produkcja biopolityczna
    Uwikłanie sztuki w kapitalizm czynią ją szczególnie interesującą z perspektywy analizy marksistowskiej. Z jednej strony sztuka jest miejscem w którym najlepiej widać mechanizmy stanowiące logikę całego systemu, z drugiej może stać się polem możliwego oporu. Aby zrozumieć toczące się aktualnie dyskusje wokół relacji między współczesną sztuką a polityką, autor proponuje przyjrzeć się polityczno ontologicznym założeniom samego sporu. Jedną z tez artykułu jest przekonanie, że osiągnięcie ewentualnych politycznych efektów za pomocą sztuki wymaga teoretyzowania jej w kontekście przemian we współczesnym kapitalizmie. Dobrym przykładem teorii pozostającej blisko zmian które powodują, że wykonywana przez nas praca bardziej niż kiedykolwiek wcześniej opiera się na produkcji wiedzy i afektów jest estetyka relacyjna Nicolasa Bourriaud. Diagnozowane przez Bourriaud przemiany w sztuce dokonujące się od lat 90tych a określane jako sztuka relacyjna, pokazują, że polityczne zaangażowanie sztuki nie musi opierać się na bezpośrednich i kontrowersyjnych interwencjach, a może polegać na odmiennym kształtowaniu naszej polityczną wyobraźni. Tak rozumiana sztuka współczesna jest zatem miejscem nie tylko - niestety ciągle zwiększającego się - wyzysku, ale ma w sobie także potencjał performatywnego produkowania nowych politycznych wyobrażeń, oraz egalitarnych podmiotowości.       
  • Ewa Majewska
    Między nienawiścią do demokracji a współpracą. Sztuka partycypacyjna, romantyzm i władza
    W moim artykule zajmuję się zarzutami stawianymi przez Jacquesa Rancière’a i Claire Bishop sztuce partycypacyjnej. Na przykładach działań Romana Dziadkiewicza, Pawła Althamera i Artura Żmijewskiego dyskutuję napięcia między demokracją i wspólnotą, wskazując nieoczywiste skutki działań partycypacyjnych - nowe formuły wspólnoty, radykalne wzmocnienia demokracji oraz tworzenie nowych form kontestacji rynku kapitalistycznej wymiany. Na zakończenie stwierdzam, że ograniczenie analizy tych prac wyłącznie do zawartego w nich dydaktyzmu, sadyzmu czy manipulacji stanowi poważny mankament ich niedawnych krytyk.  
  • Marta Kosińska
    "Co" wizualnego w sztuce partycypacji
    Z polemiki Claire Bishop i Nicolasa Bourriaud wyłoniła się potrzeba określenia rodzaju roli, jaką odgrywają sztuki wizualne na gruncie sztuki współpracy. Zadanie odzyskania wizualnego dla artystycznych praktyk partycypacji powtórzyło wiele gestów dyskursu emancypacji widza oraz subwersywnych praktyk wizualnych na gruncie amerykańskiej awangardy filmowej. Obecny w nich problem niwelowania dychotomii aktywność-pasywność, patrzenie-działanie, wnętrze-zewnętrze, został inkorporowany na grunt koncepcji pedagogicznej emancypacji twórcy i odbiorcy Jacquesa Rancière’a. Tekst wskazuje możliwości jej rozwinięcia o performatywną koncepcję znaku, i wizualnego jako „trzeciego elementu” w komunikacji poprzez sztukę.  
  • Agata Skórzyńska
    Kto potrzebuje współ-badań? (Participatory) action research jako projekt emancypacji (intelektualistów)
    Tekst poświęcony jest tradycji participatory action research oraz postulowanej w nich postawie badacza, zakorzenionej w filozofiach krytycznych i praktycznych, gdzie próbom korelacji teorii i praktyki towarzyszył apel o sprawczość badań naukowych wobec pożądanych wizji zmiany społecznej. Warto zadać pytanie o to, w jaki sposób doszło tu do spotkania dwóch tradycji intelektualnych: operujących pojęciem działania koncepcji o rodowodzie interpretatywnym i pragmatycznym z post-marksowskimi konceptualizacjami zagadnienia praxis. Na ile „współbadania” są postacią krytycznego empiryzmu, na ile zaś są nostalgicznym powrotem do modelu intelektualisty organicznego w warunkach dominacji dyskursu efektywności wiedzy, opartego na fałszywie pomyślanej opozycji teoria/praktyka.       
  • Krzysztof Moraczewski
    Model współpracy w zachodniej muzyce artystycznej
    Zagadnienie współpracy muzycznej, jako część szerszej problematyki społecznej struktury grupy muzycznej, pojawiło się najpierw w badaniach etnomuzykologicznych, ale obecnie uważane jest za jeden z bardziej interesujących tematów badawczych w studiach nad zachodnią muzyką artystyczną. W tym zakresie model kooperacji muzycznej może być opisany jako zależny jako zależny od funkcji notacji muzycznej i od kształtu ogólnego kontekstu społeczno-kulturowego.. Historyczne zmiany tych dwóch elementów wydają się tworzyć ramę, wewnątrz której ustalany jest model współpracy muzycznej. Założenie takie implikuje konieczność historycznego studium tego modelu. Jego bazowa struktura, której opis może stanowić wskazówkę dla badań historycznych, może być opisana za pomocą przynajmniej trzech ogólnych tez: (1) model zachodni oparty jest na odróżnieniu dzieła muzycznego i aktu wykonawczego; (2) historycznie zmienne relacje łączą trzy podstawowe funkcje wewnątrz tego modeli, tj. kompozytora, wykonawcy i słuchacza; (3) model współpracy koegzystuje z modelem agonu. Osobny problemem są eksperymentalne zmiany modelu kooperacji w dwudziestowiecznych praktykach muzycznych.    
  • Ewa Wójtowicz
    Re-using a User? Od współpacy do eksploatacji w kulturze sieciowej
    Twórczy potencjał wspólnego działania w heterarchicznej kulturze sieciowej nie jest już  tylko przywilejem artystów. Tekst jest próbą prześledzenia nierównej relacji między artystami a zwykłymi użytkownikami, mającymi do dyspozycji te same narzędzia społecznościowe. Powstaje także pytanie o adekwatność terminu „użytkownik”. Typy wspólnot tworzących się w kulturze Sieci 2.0 można wyodrębnić  w oparciu o analizę przykładów kolektywnej współpracy, formułę roju (swarm) pozwalającego na tworzenie się efemerycznych wspólnot, a także  krytykę sieciowego utopizmu określanego mianem slaktywizmu.  
  • Karolina Sikorska
    Odpowiedzialność we współpracy. O społecznym zaangażowaniu praktyk artystycznych
    Tekst jest próbą ukazania relacji, jakie kształtują się współcześnie między instytucjami sztuki (muzea, galerie sztuki) a artystami. Instytucjonalizacja sztuki, zwłaszcza w XX wieku, umożliwiła wielokrotnie artykulację doniosłych kulturowo i politycznie idei artystycznych i przyczyniła się do transformacji rzeczywistości społecznej. Z drugiej strony krytyka instytucjonalna od lat 60. XX wieku wskazuje na niesprawiedliwość o różnej proweniencji, ideologizację dyskursu muzealnego i ekonomiczny wyzysk artystów przez instytucje. Przyglądając się wypowiedziom, udzielonym przez osoby związane z polskimi muzeami i galeriami sztuki, próbuję pokazać, w jaki sposób instytucje tworzą warunki do współpracy z artystami i jakimi kryteriami operują w waloryzowaniu artystycznej pracy.  
  • Agata Skórzyńska, Piotr Juskowiak
    Trudna sztuka współpracy - wprowadzenie
    Kategoria sztuki współpracy dobrze oddaje tendencje, obserwowane w praktykach artystycznych przełomu XX i XXI wieku, ujmowanych w ramy tak zwanego „zwrotu społecznego”. W tym sensie zgromadzone w tym tomie teksty przyczyniają się do wprowadzenia oraz uzasadnienia kategorii „sztuki współpracy” dla potrzeb polskiej refleksji naukowej i debat związanych ze sztuką współczesną. Wszystkim przyświeca pytanie czy mamy dziś do czynienia z nowym paradygmatem myślenia o sztuce publicznej? Celem jaki stawiają sobie autorki i autorzy pomieszczonych w tomie artykułów jest jednak także wypracowanie krytycznej odpowiedzi wobec „rodzinnie podobnych” pojęć trwalej niż tytułowe zagadnienie obecnych w anglosaskiej teorii sztuki, takich jak participatory art, community-based art czy sztuka relacyjna. Chociaż współpraca stanowi cechę dystynktywną ich wszystkich, mogą się one różnić pod względem jej stopnia, formy zaangażowania oraz dystrybucji jego rezultatów pomiędzy aktorami procesu artystycznego.  
  • Agata Skórzyńska, Piotr Juskowiak
    Do autonomii przez współpracę. Z Grantem H. Kesterem na temat jego koncepcji sztuki dialogicznej i kolaboratywnej rozmawiają Agata Skórzyńska i Piotr Juskowiak
  • Claire Bishop
    Partycypacja i spektakl
  • Jan Sowa
    Sztuka (przechwytu) współpracy czyli artystyczna fabryka społeczna. O związkach estetyki relacyjnej i kapitalizmu kognitywnego
    Tekst analizuje związki między sztuką współpracy a nowoczesnym światem post-fordystycznego kapitalizmu kognitywnego. Autor wskazuje na długą w naukach społecznych tradycję zainteresowania współpracą i zaufaniem, które w XX wieku najpełniej wyraziło się w koncepcji kapitału społecznego. Na tym tle sztuka współpracy okazuje się wyrazem tendencji i zjawisk społeczno-kulturowych wykraczających daleko poza pole sztuki. Zdaniem autora projekty realizowane w ramach estetyki relacyjnej oraz zgodnie z modelem partycypacyjnym nie tylko wyrażają sposób funkcjonowania współczesnego kapitalizmu kognitywnego, ale powielają również wpisane w niego mechanizmy zawłaszczania wartości i biopolitycznego wyzysku.  

Recenzje

  • Blanka Brzozowska
    Nowe oblicza turystyki - o "Mediach w podróży" Anny Maj
  • Jadwiga Zimpel
    Richard Sennett, Together: The Rituals, Pleasures and Politics od Cooperation, Allen Lane (Penquin Books), London - New York 2012

Z warsztatów kulturoznawców

  • Łukasz Kaczmarczyk
    Czy warto "zaczynać od kultury"? Chrześcijańskie inspiracje myśli Roberta Schumana na temat integracji w Europie

Obserwatorium Kultury

  • Weronika Maria Parfianowicz-Vertun
    Animacja lektury. W poszukiwaniu zagubionego czytelnika

Sprawozdania

  • Justyna Wiśniewska
    Sprawozdanie z I Zjazdu Filmoznawców i Medioznawców w Kamieniu Śląskim

Dyskusja redakcyjna

  • Andrzej Gwóźdź
    Wprowadzenie do dyskusji
  • Recenzja krytyczna
  • Ewa Rewers
    Odpowiedź recenzentowi

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Joanna Jeśman
do góry