NR 3/2013 - Fizjologie/transgresje – Fizjologie/transgresje

"Od czasów, w których człowiek, pokonawszy próg zwierzęcej niemocy swoich przodków do dawania artystycznego świadectwa myśli o sobie samym i otaczającym go świecie, czyli – powiedzmy – od około 40 tys. lat p.n.e., idea transgresywnych pragnień naszego gatunku, a nawet transgresyjnej istoty całej natury zaczęła być jawnie obecna w sztuce. Zapewne jeszcze wcześniej, choć tu świadectw  archeologicznych brak, pojawiła się w opowieściach i rytuałach. Jej widoczne ślady znajdujemy w wyobrażeniach pikturalnych z górnego paleolitu (Jaskinia Chauveta w dolinie Rodanu, około 30 tys. p.n.e.; jaskinia Nerja w Hiszpanii, datowana na 43 tys. lat),  jest z nami, gdy śledzimy wizerunki bogów najstarszych kultur neolitycznych i najpierwotniejszych rytów religijnych, typowych dla tzw. społeczeństw pierwotnych. Oto wizerunek tancerza z groty des Trois Freres (Midi-Pyrénées, Ariege, datowanie – około 14 tys. lat), przedstawiający postać o ludzkim korpusie, z uszami i rogami jelenia oraz ogonem konia, zwany Dieu Cornu, oto Petit Sorcier à l'arc musical – grający na prehistorycznym instrumencie osobnik z bizonimi rogami i końskim ogonem (w tym samym kompleksie Midi-Pyrénées),  oto ptasiogłowy ranny mężczyzna z groty Lascaux (około 15 tys. p.n.e.). Theriocephaliczni bogowie starożytnego Egiptu i Mezopotamii (6 tys. – 4 tys. lat p.n.e.), starogreckie centaury i syreny, afrykańscy ludzie-szakale, ludzie-leopardy, człowiek-rekin z Oceanii… et cetera, et cetera. Wszystkie te wyobrażenia i wizerunki łączą w zdumiewającą jedność ludzi, zwierzęta i rośliny, budując obraz przenikalności, homogeniczności, wspólnoty bytów,  dla których osobność jest jeszcze bardzo odległą, a być może nawet – z gruntu – obcą ideą. Transformacja, płynność granic, otwartość ciał i ich zmienność leżą u źródeł najwcześniejszego poznania i opisania świata. Odnajdujemy je także w najstarszych opowieściach, mitach i bajkach wszystkich narodów świata. Nie ma w nich żadnych przeszkód, aby człowiek zmieniał się w hienę, lwa, wilka, ptaka, pszczołę, wilk w lesiste/skaliste wzgórze, laska w węża, a wojownicy (achajscy) w  świnie. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby żaba nie mogła przeobrazić się w królewicza, człowiek w kamień, a rozrzucone po ziemi kamienie w zastępy wojska. Wszystko to dowodzi, że pytanie o granice bio-interwencji, bio-manipulacji, bio-transfiguracji i bio-modyfikacji, ostatnio coraz częściej stawiane przez naukę, etykę i politykę, ale i sztukę, pytanie o prawa i  granice ciał/bytów, nie tylko ludzkich zresztą, nie może i nie powinno koncentrować się wyłącznie na współczesności, często charakteryzowanej właśnie poprzez „typowe” dla niej lęki i nadzieje, wiązane z biotechnologiami oraz wizjami kresu człowieka i kresu kultury, których dowodem ma być między innymi skłonność ku przekraczaniu granic fizjologii"

- tak we wstępie tematykę numeru opisuje profesor Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, pomysłodawcznyni.

 

Elektroniczny identyfikator numeru: http://dx.doi.org/10.6084/m9.figshare.1444317

 

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska

Recenzenci

dr hab. Monika Bakke (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), prof. Tadeusz Rachwal (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Poznaniu)

Spis artykułów

Fizjologie/transgresje - HISTORIE

  • Piotr Luczys
    Od pozytywizacji do kwantyfikacji
    Tekst jest próbą przyjrzenia się pojęciu „masy” w perspektywie rozwoju naturalistycznych teorii socjologicznych, które zdominowały przestrzeń eksplanacyjną nauk społecznych w drugiej połowie XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Próby naturalizowania „pierwiastka społecznego” w pracach G. Le Bona, G. Tarde’a i H. Taine’a, wielokrotnie podlegały – dziś często pomijanej – krytyce, m.in. ze strony polskich filozofów i socjologów pierwszej połowy XX wieku, opierającej się na dekonstrukcji biologizujących interpretacji życia społecznego przy użyciu humanistycznego instrumentarium pojęciowego.
  • Maja Brzozowska-Brywczyńska
    O performatywności ciał osobliwych. Trzy narracje o niepełnosprawnym ciele
    Artykuł jest próbą spojrzenia na niepełnosprawne ciała z perspektywy ich performatywności, rozumianej tutaj jako możliwość przejęcia kontroli nad dominującymi kulturowymi skryptami opracowywania odmienności cielesnej. Tekst skupia się na trzech, ostatecznie niejednoznacznych, przykładach takich performansów, które wydają się ciekawe nie tylko z uwagi na wpisane w nie strategie radzenia sobie z własną niepełnosprawnością, ale również ze względu na możliwość powiązania ich z ważnymi polami refleksji: nad trans- czy też posthumanizmem, znaczeniem Inności oraz potencjałem reapropriacji dominujących reprezentacji kulturowych.
  • Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska
    Fizjologie/transgresje. Od minotaura do cyborga
    Porządek przedstawieniowy zawsze stał w opozycji do słowa (logosu), dlatego ceniono przede wszystkim to, co daje się wypowiedzieć. Dopiero Sigmund Freud pokazał, że to, co wypowiedziane „nie całkiem” ma sprawczą moc działania. Sukces Freuda zbiega się z poważnym odkryciem tego, co potem przyjmie nazwę teorii literatury. Zdaniem Rancière'a, przedstawienie wyrażone w dziele można ujmować jako swoistą taktykę widzenia. Rancière proponuje nieuprzedzoną lekturę poszczególnych dzieł w całej ich przedstawieniowej konkretności, a artykuł przedstawia jego stanowisko, zmierzając do wyrazistej artykulacji tezy, iż tylko w dziele sztuki możemy zawrzeć widzialność i niewidzialność, wiedzę i niewiedzę (logos i pathos) w jednej przestrzeni (przedstawienia).  
  • Małgorzata Rygielska
    O physiologii
    Autorka podejmuje próbę nakreślenia dziejów fizjologii. Użyty w tytule artykułu neologizm physiologia służy zwróceniu uwagi zarówno na dzieje pojęcia, jak i na rozwój praktyk, które bezpośrednio wiązały się z określonym sposobem rozumienia physis, zasady świata, przyrody czy wreszcie „wewnętrznej” natury człowieka, opanowywanej m. in przy pomocy „krwawych praktyk” – bujnie rozwijającej się w dawnych wiekach flebotomii. Zwraca również uwagę na związki medycyny i filozofii w XVII i XVIII wieku, a także początki dziewiętnastowiecznej fizjologii jako odrębnej gałęzi medycyny. Współcześnie fizjologię łączy się przede wszystkim z postępującą medykalizacją i technicyzacją, które skłaniają do stawiania pytań o granice natury, kultury i człowieka oraz sposoby ich przekraczania, a więc także o rozmaicie rozumiane transgresje. Nieustająco ważna pozostaje kwestia sposobu rozumienia nauk o kulturze, kulturoznawstwa, antropologii.    
  • Adam Pisarek
    Otwarte ciała, zamknięte światy
    Artykuł jest próbą uchwycenia wybranych wyobrażeń na temat ciała w kulturze europejskiej przez pryzmat przekształceń strzykawki lekarskiej. Autor prezentuje dwa warianty tego urządzenia: wersję służącą do penetracji naturalnych otworów oraz aparat iniekcyjny przerywający punktowo skórę. By doszło do transformacji strzykawki z jednej formy w drugą, powstać musiała nowa wykładnia fizjologii i anatomii człowieka. Niezbędne okazały się również odkrycia mikrobiologii i rozwój państwa jako instytucji dbającej o zdrowie obywateli. Jednak, by wymienione wyżej czynniki mogły zaistnieć w takiej konfiguracji, niezbędne wydaje się ukonstytuowanie określonej formy instrumentu iniekcyjnego.

Recenzje

  • Jacek Flig
    Jak cię widzą... "Film i paradoksy wizualności" Sławomira Sikory
    Recenzja książki S. Sikory Film i paradoksy wizualności. Praktykowanie antropologii, Wydawnictwo DiG, IEiAK UW, Warszawa 2012
  • Michał Noszczyk
    Wołanie o kawałek ciała
    Recenzja książki Ch. Shilling Socjologia ciała, przeł. Maria Skowrońska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010

Fizjologie/transgresje - SKŁONNOŚCI

  • Emilia Wieczorkowska
    W poszukiwaniu „odrębnej rzeczywistości”. O potrzebie transgresji w kontekście szamanizmu
    Autorka, wychodząc od specyfiki kontestacyjnych ruchów lat sześćdziesiątych XX wieku, zadaje pytanie o przyczynę skłonności człowieka do wprowadzania się w odmienne stany świadomości. Pytanie to kieruje ją ku transowym praktykom szamańskim i leżącym u ich podstaw sposobom osiągania stanów ekstatycznych. Autorka wskazuje na biologiczne uwarunkowania stanów transgresyjnych, sygnalizując równocześnie przepracowanie tych uwarunkowań przez popkulturę. 
  • Magdalena Kempna-Pieniążek
    Ciało ludzkie czy nieludzkie? Transgresyjne aspekty filmowych wizerunków północnoamerykańskich Indian
    Filmowe wizerunki Indian opierają się na motywie granic, skłaniając do myślenia o ciele z jednej strony „nadludzkim”, zdolnym do przekraczania wszelkich ograniczeń, z drugiej zaś „nieludzkim”, przynależnym do świata zwierząt. Funkcjonując jako fantazja Euroamerykanów, stają się one równocześnie wyrazem kolektywnych lęków. Odwołując się do kontynuujących te skłonności dzieł, takich jak Ostatni Mohikanin Michaela Manna, Apocalypto Mela Gibsona oraz Podróż do Nowej Ziemi Terrence’a Malicka, autorka artykułu wskazuje równocześnie na przełamywanie tych stereotypów we współczesnym kinie niezależnym, reprezentowanym m.in. przez film Randy’ego Redroada The Doe Boy.
  • Michał Derda-Nowakowski
    Dostarczyciele kontekstu. Cyborgiczne aspekty komunikacji kulturowej
    Ekosystem nieustannej i wszechobecnej wymiany danych [ubicomp] jest przestrzenią cyborgicznych transgresji na poziomie komunikacji symbolicznej, ale również terytorium monitorowania zachowań antropologicznych w wymiarze globalnym. Technologiczne ekstensje zmysłów redefiniują procesy komunikacji kulturowej. Nigdy dotąd kontekst komunikacji i samo medium nie miały tak wielkiego znaczenia dla kształtowania znaczeń w kulturze. Sens komunikacji kulturowej zależy dziś od dostarczycieli technologii, jej politycznych i ekonomicznych kontrolerów oraz od użytkowników jako dostarczycieli kontekstu, którzy poprzez zachowania społeczne wzmacniają znaczenie medium w procesie komunikacyjnym.
  • Anna Maj
    Transgresje zmysłów w epoce augmentacji technologicznej. Design for all i assistive technologies
    Artykuł eksploruje kwestię rozszerzania zdolności zmysłowych (sensorycznych, percepcyjnych, kognitywnych) za pośrednictwem nowych technologii. Analizie poddane zostaną wybrane interfejsy z zakresu assistive technologies,  czyli technologie wspierające osoby z różnymi dysfunkcjami kognitywnymi, percepcyjnymi bądź motorycznymi, dedykowane specjalnie dla nich. Autorka koncentruje się również na specyficznych zastosowaniach dla osób niepełnosprawnych technologii, które projektowane są w ramach koncepcji design for all, a zatem z myślą o różnych użytkownikach - zarówno zwykłych, jak i tych o specyficznych potrzebach. Omawiane technologie otwierają istotne pytania o przemiany kulturowe w epoce cyberkultury, zwłaszcza transformacje procesów percepcyjnych, kognitywnych i komunikacyjnych.
  • Marek Pacukiewicz
    Kulturowe granice fizjologii. Mit troglodyty jako narracja liminalna
    Złożony kryptobiologiczny dyskurs generowany wokół poszukiwań człowieka śniegu bardzo często przypomina formą narrację mitologiczną, w ramach której nie tylko porównywane są gatunki Homo sapiens i Homo troglodytes, ale badane są również granice ludzkiej wiedzy w konfrontacji z fundamentalnym doświadczeniem ciała i przyrody. Pytania dotyczące biologicznego aspektu ludzkiej natury ulegają zatem w ramach tego mitologicznego dyskursu transformacji, stając się podstawą pytań o kulturowe uwarunkowania ludzkich narracji.
  • Honorata Jakubowska
    Płeć (w) fizjologii sportu
    Fizjologia jest jedną z najważniejszych nauk dla profesjonalnego sportu. Dostarczając wiedzy o ciele, pozwala doskonalić umiejętności sportowe i osiągać coraz lepsze rezultaty. Równocześnie jest uprawomocnieniem dla różnego rodzaju podziałów, w tym podziału płciowego. Artykuł podejmuje próbę krytycznej feministycznej analizy fizjologii i stawia pytania m.in. o to, czy fizjologia jest neutralna z punktu widzenia płci. „Płeć (w) fizjologii sportu”  oznacza zatem dwie rzeczy, po pierwsze – podkreśla znaczenie kategorii płci i różnic płciowych w fizjologii, a po drugie – odnosi się do (bez)płciowego charakteru samej fizjologii jako nauki.   

Z warsztatów kulturoznawców

  • Piotr Juskowiak
    Przestrzenie kooperacji i re-artykulacja materialności. W stronę miejskiego modelu sztuki współpracy
  • Małgorzata Rygielska
    O genealogię ludzi naukowych? Autobiografia, antropologia i nauka na warsztacie humanistów
  • Magdalena Zamorska
    Niezwykłe doznania i gry (z) percepcją, czyli proces twórczy butō

Obserwatorium Kultury

  • Grażyna Kubica-Heller
    Smutek tropików i smutni artyści. Klasyczne dzieło Claude'a Levi-Straussa jako inspiracja współczesnej polskiej sztuki konceptualnej

Fizjologie/transgresje - DOZNANIA

  • Halina Witek-Tylczyńska
    Smak głodu
    Głód wpisujemy w rejestr doświadczeń granicznych i wiążemy z przemocą: z przemocą ciała wobec tego, który „ma” ciało/„jest” ciałem i z ludzkimi aktami przemocy wobec ciała. Autorka przygląda się rozmaitym próbom przekraczania biologicznych ograniczeń, „twardym” negocjacjom z potrzebami somy, które – jak się zdaje – negocjacjom nie podlegają.  W jakiej relacji pozostają ze sobą świat głodu niechcianego (odbierającego życiu smak i pozabiologiczny sens), post dobrowolny (smakowany przez ascetów) i wreszcie świat sytości? Czy wyzwalający się z oków biologizmu – poprzez przeniesienie doświadczenia pustego brzucha ze sfery natury do sfery kultury – wygrywają życie i zaspokajają głód niefizjologiczny?
  • Agata Stronciwilk
    Oblicza wstrętu w polskiej sztuce współczesnej
    Artykuł jest próbą podjęcia refleksji na temat obecności wstrętu w polskiej sztuce współczesnej. Autorka przygląda się obrzydzeniu zarówno w jego wymiarze fizjologicznym, jak i kulturowym. Fizjologiczna reakcja okazuje się strażnikiem granic kultury. Sztuka, która wywołuje wstręt, często wzbudza także niepokój i trwogę. Wyrywa nas ze spokoju codzienności i każe skonfrontować się z odrzuconym fundamentem naszej podmiotowości.W jaki sposób artyści poruszają się w obszarach niebezpiecznych, wykraczających poza granice wyznaczone poprzez wstręt? W celu znalezienia odpowiedzi na to pytanie, w artykule analizowane są wybrane realizacje twórców związanych ze sztuką krytyczną lat dziewięćdziesiątych, a także o pokolenie młodszych.

Fizjologie/transgresje - PODEJRZENIA

  • Joanna Walewska
    DNA – czy potrzebne nam dzisiaj bioliteracy?
    Od momentu odkrycia w 1963 r. struktura podwójnej helisy stała się ikoną postępu w nauce i obietnicą rozwiązania najbardziej palących problemów ludzkości. Mówiąc o znaczeniu badań genetycznych używa się współcześnie języka zaczerpniętego z językoznawstwa oraz teorii informacji. Metafory używane w programach i artykułach popularnonaukowych poświęconych DNA i genetyce powodują wiele nieporozumień oraz umożliwiają ideologiczne odczytania tych fenomenów, tymczasem ich rozumienie, choćby na podstawowym poziomie, może być w najbliższej przyszłości równie ważne jak współcześnie umiejętność korzystania z komputera.
  • Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska
    Przekroczenie hipernowoczesności. W stronę człowieka wehikularnego
    Zasadniczą tezą artykułu jest założenie, iż cechą kultury współczesnej jest permanentny stan przekraczania, stan transgresji, nie pozostający bez konsekwencji dla ludzkiego podmiotu i towarzyszącego mu autoobrazu. Autorka, charakteryzując hipernowoczesność (w odwołaniu do teorii Marca Auge, ale i innych jej koncepcji) stara się wykazać, że skutkiem długotrwałego przebywania w fazie transgresji jest nie tylko pojawienie się nowego typu człowieka, nazwanego przez nią wehikularnym, ale także budowanie się stanu gotowości do ekspansji kosmicznej – nowego exodusu naszego gatunku, nawykającego do przebywania w przestrzeniach tranzytu.

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Joanna Jeśman
do góry