NR 4/2013 - Moda

„Pytanie o modę nie jest modne wśród intelektualistów” – pisał Gilles Lipovetsky w wydanej prawie dwadzieścia lat temu książce The Empire of Fashion. Dressing Modern Democracy. Od tamtego czasu wiele się zmieniło, w kulturoznawstwie i naukach społecznych daje się obecnie zauważyć wzmożone zainteresowanie modą i ubiorem. Świadczyć może o tym stale rosnąca liczba publikacji akademickich , a także nowych tytułów czasopism naukowych poświęconych temu zagadnieniu . Zmieniło się i to, że obecna refleksja rozwija się na przecięciu bardzo różnych dyscyplin, przede wszystkim socjologii i antropologii, ale również kultury wizualnej, historii idei czy teorii gender, uzupełniając tym samym dotychczasowe badania prowadzone z perspektywy historycznej czy kostiumologicznej .

Wraz z rozwojem kulturowych studiów nad modą (z ang. fashion studies) temat ubioru nie tylko zaczął być traktowany wieloaspektowo, ale i w doczekał się w takim właśnie ujęciu akademickiej legitymizacji. Można sądzić, że ta zmiana spojrzenia związana jest ze wzrastającym znaczeniem mody w demokratycznych społeczeństwach, a także z dynamiką rynków kapitalistycznych, napędzanych przez zmienne, coraz mniej czytelne i często sprzeczne ze sobą trendy. Dobrym przykładem oddającym te przemiany jest hipster jako postać, którą określa przede wszystkim sposób uczestnictwa w modzie oraz stosunek do mody. Jak pisze Artur Szarecki w zamieszczonym w tym numerze tekście Antynomie późnego kapitalizmu, pojawienie się tej figury w społeczeństwach zachodnich stanowi wyzwanie dla samego rozumienia nowoczesności i modernizmu oraz „opozycji takich, jak konformizm i indywidualizm, publiczne i prywatne, sztuczność i autentyczność” - tak we wstępie tematykę numeru wskazują redaktorki tomu: Justyna Jaworska i Agata Zborowska

 

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Justyna Jaworska Agata Zborowska

Recenzenci

prof. Tomasz Szlendak (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), prof. Marek Krajewski (Uniwersytet Wrocławski).

Spis artykułów

Moda. Historia, teoria, praktyki

  • Joanna Jaworska, Agata Zborowska
    Wstęp
    „Pytanie o modę nie jest modne wśród intelektualistów” – pisał Gilles Lipovetsky w wydanej prawie dwadzieścia lat temu książce The Empire of Fashion. Dressing Modern Democracy. Od tamtego czasu wiele się zmieniło, w kulturoznawstwie i naukach społecznych daje się obecnie zauważyć wzmożone zainteresowanie modą i ubiorem. Świadczyć może o tym stale rosnąca liczba publikacji akademickich , a także nowych tytułów czasopism naukowych poświęconych temu zagadnieniu . Zmieniło się i to, że obecna refleksja rozwija się na przecięciu bardzo różnych dyscyplin, przede wszystkim socjologii i antropologii, ale również kultury wizualnej, historii idei czy teorii gender, uzupełniając tym samym dotychczasowe badania prowadzone z perspektywy historycznej czy kostiumologicznej . Wraz z rozwojem kulturowych studiów nad modą (z ang. fashion studies) temat ubioru nie tylko zaczął być traktowany wieloaspektowo, ale i w doczekał się w takim właśnie ujęciu akademickiej legitymizacji. Można sądzić, że ta zmiana spojrzenia związana jest ze wzrastającym znaczeniem mody w demokratycznych społeczeństwach, a także z dynamiką rynków kapitalistycznych, napędzanych przez zmienne, coraz mniej czytelne i często sprzeczne ze sobą trendy. Dobrym przykładem oddającym te przemiany jest hipster jako postać, którą określa przede wszystkim sposób uczestnictwa w modzie oraz stosunek do mody. Jak pisze Artur Szarecki w zamieszczonym w tym numerze tekście Antynomie późnego kapitalizmu, pojawienie się tej figury w społeczeństwach zachodnich stanowi wyzwanie dla samego rozumienia nowoczesności i modernizmu oraz „opozycji takich, jak konformizm i indywidualizm, publiczne i prywatne, sztuczność i autentyczność”. Problematyczna dla fashion studies jest już podstawowa terminologia, jak choćby stosowane często wymiennie pojęcia „mody” i „ubioru”, a także definicja samej mody – mowa bowiem o zjawisku granicznym, usytuowanym między rzeczą a obrazem, ciałem a spojrzeniem, ale też między uniformizacją a indywidualizacją, sztuką a ekonomią. Przez ubiór przemawia poza tym władza, co świetnie pozwala rozpoznać literatura, dlatego numer otwiera szkic Małgorzaty Szpakowskiej o stroju jako narzędziu polityki w Operetce Gombrowicza i Krawcu Mrożka, tekst będący zarazem wstępem do szerszej refleksji nad ubiorem w kulturze. Relacjami ubrania i władzy na przykładzie uniformów więziennych zajmuje się w swoim artykule Karolina Sulej, a literaturę jako pole genderowych „przebieranek” (i zarazem pole emancypacyjnych zmagań) analizuje Lucyna Marzec.   Najsłabiej na polskim gruncie reprezentowana jest nadal teoria mody, co próbuje nadrobić Agata Zborowska, zadając pytania o możliwe sposoby (i zasadność) stosowania wobec mody narzędzi dekonstrukcji. Pytania te niejako odwraca i przenosi na grunt architektury Wojciech Moćko, krytycznie oceniając tendencje i strategie, które współcześni architekci dzielą z projektantami ubioru. W obszarze teorii mody, a właściwie na przecięciu teorii i praktyki, Weronika Pérez Borjas sytuuje postać „Zombie Boya” – kontrowersyjnego modela, którego ciało pokrywają tatuaże rozkładającego się ciała. Opisując relacje między ciałem a ubiorem poddaje zarazem refleksji  fenomen współczesnych pokazów.   W perspektywie historycznej trzeba oczywiście uznać modę (już za jej klasycznymi komentatorami, jak Veblen, Simmel czy Benjamin, ale i za późniejszymi badaczami, jak Barthes czy Bourdieu) za narzędzie podkreślania statusu, wyrażania habitusu, albo ogólniej dystynkcji społecznej. W tym duchu Alicja Raciniewska analizuje luksus i jego przemiany, Anna Konieczyńska szuka haseł transformacji ustrojowej w pierwszych numerach magazynu „Twój Styl”, a Justyna Jaworska próbuje zrekonstruować aspiracje polskiej inteligencji na podstawie rubryki wnętrzarskiej z pisma „Ty i Ja”. Proponowane ujęcia rysują szeroką perspektywę związków mody z innymi obszarami projektowania i nie tylko. Podkreśla to w wywiadzie Susan Yelavich z Parsons New School for Design, pokazując jak zainteresowanie ubiorem i tkaniną można poszerzyć o badania nad architekturą, ornamentyką czy literaturą. Szczególna rola współczesnej mody i ubioru może stać się wreszcie przyczynkiem do badań nad znaczeniem rzeczy, co analizuje w swoim tekście Tomasz Majewski, któremu książka Davida Kunzle'a Fashion and Fetishizm posłużyła za kanwę do rozważań nad kategorią fetysza oraz modą jako narzędziem modernizacji i emancypacji. Przygotowany przez nas numer „Kultury Współczesnej” jest propozycją otwarcia dyskusji na temat mody i ubioru jako narzędzi badań kulturowych w trzech przenikających się i uzupełniających wzajemnie ujęciach – historii, teorii i praktyk. Autorki i autorzy numeru proponują refleksję nad tymi narzędziami w kontekście współczesnych przemian – refleksję, która z konieczności ma na razie charakter rozpoznania terenu.  
  • Małgorzata Szpakowska
    "Krawiec" i Operetka
    Szkic Małgorzaty Szpakowskiej analizuje związki mody z władzą na przykładzie dwóch klasycznych polskich dramatów: „Operetki” Witolda Gombrowicza i „Krawca” Sławomira Mrożka. Moda jest w obu sztukach nie tylko błazenadą, ale też metonimią kultury: podkreśla jej sztuczny, ulotny charakter i umowność obowiązujących w niej norm. Z drugiej strony – mimo swojej zmienności jest nieusuwalna:  formy kulturowe powracają jak dawne stroje, a w wymogu bycia modnym realizuje się zasada władzy rozproszonej.
  • Artur Szarecki
    Antynomie późnego kapitalizmu, czyli po co hipsterowi moda?
    Wydaje się, że początek drugiej dekady XXI wieku został zdominowany przez kulturową postać – w sensie, jaki temu pojęciu nadał Alasdair MacIntyre – hipstera. Żadna inna grupa w ostatnim czasie nie zawładnęła w takim stopniu wyobraźnią społeczną, stając się przedmiotem niezliczonych artykułów prasowych, reportaży telewizyjnych czy internetowych memów. Tym, co najczęściej identyfikuje hipstera jest, z jednej strony, konsumpcja – to, w co się ubiera, czego słucha, co jada, etc., z drugiej natomiast – specyficzna postawa, którą można określić jako ironiczny elitaryzm czy niezaangażowaną wyniosłość. Innymi słowy, wyznacznikiem hipsterstwa jest przede wszystkim sposób uczestnictwa w modzie oraz stosunek do mody. W swojej prezentacji będę więc argumentował, że pojawienie się hipsterów w kulturowym pejzażu społeczeństw zachodnich stanowi wyzwanie dla teorii pozycjonujących zjawisko mody w kontekście nowoczesności i modernizmu, oraz ustrukturyzowanych wokół opozycji takich, jak:  konformizm i indywidualizm, publiczne i prywatne, sztuczność i autentyczność, etc. Sięgając do teorii Fredrica Jamesona będę też starał się pokazać, jak udział w, oraz stosunek do mody hipsterów stanowi ekspresję, a jednocześnie neutralizację sprzeczności charakteryzujących życie w ponowoczesnej kulturze „terapeutycznego” kapitalizmu.
  • Alicja Raciniewska
    Luksus w czasie kryzysu
    Niniejszy artykuł poświęcony jest analizie procesu zwanego „demokratyzacją luksusu”, ze szczególnym uwzględnieniem jego przebiegu w ostatnich trzech dekadach. W pierwszej części wskazuję czynniki odpowiedzialne za pojawienie się omawianego fenomenu, jak przekształcenia w obrębie przemysłu luksusowego, zmiana warunków życia, psychologicznych potrzeb, postaw i zachowań konsumentów oraz przemiany społecznego definiowania luksusu. W dalszej części tekstu zastanawiam się nad konsekwencjami „demokratyzacji luksusu” oraz sposobami rozumienia luksusu w dobie ostatniego kryzysu ekonomicznego.
  • Weronika Pérez Borjas
    Zombie Boy: moda a ciało modela
    Rick Genest, znany jako Zombie Boy i jego w całości wytatuowane ciało, to główni bohaterowie tego artykułu. Przykład nietuzinkowego modela nakłania do refleksji nad zmieniającą się estetyką mody. Trend na „dziwnie”' wyglądających modeli prowokuje pytanie, w jakim stopniu dzisiejsze pokazy mody zamieniły się w pokazy dziwolągów. Poprzez analizę wizualną fotografii przedstawiających Zombie Boy'a, autorka interpretuje nowe tendencje estetyczne w modzie. Kwestie centralne interpretacji to motyw śmiertelności i memento mori, traktowanie ciała modela jako swoistego zombie czy martwego manekina, sztuczna modelacja ciała oraz reprezentacja mody poprzez ciało modela.
  • Karolina Sulej
    Ciało za kratami. Uniform więźnia Guantanamo jako współczesny kostium opresji
    Tekst podejmuje temat pomarańczowego kombinezonu więźnia Guantanamo jako przykładu współczesnego „uniformu ostatecznego”, w kontekście historii uniformu więziennego w kulturze zachodniej. Uniform więzienny rozpatrywany jest jako rodzaj wizualnej i materialnej etycznej oceny, jako sposób na stygmatyzację i hierarchizację.
  • Agata Zborowska
    Dekonstrukcyjne praktyki projektantów mody
    Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat zarówno projekty ubrań proponowane przez projektantów, jak i formy ich prezentacji, wpłynęły znacząco na sposób mówienia o modzie. Jednym z ważniejszych zjawisk, które prawie równolegle pojawiło się również w architekturze i projektowaniu graficznym, była dekonstrukcja. Celem artykułu jest nakreślenie historycznego rozwoju zjawiska oraz sposób jego opisywana, zarówno w prasie, jak i literaturze naukowej. Jednocześnie postawione zostanie pytanie o zasadność użycia tego terminu w kontekście ubioru.
  • Wojtek Moćko
    O kłopotliwych konsekwencjach soluszu mody i architektury
    W artykule podjęta zostaje próba scharakteryzowania i zdiagnozowania kondycji współczesnej architektury, w odniesieniu do jej związków z teorią i praktyką mody. Autor wychodząc od kilkunastu przykładów realizacji architektonicznych, stanowiących dowód na taki związek, przechodzi do omówienia zagadnienia dekonstrukcji - czołowego trendu modowego i architektonicznego postmodernizmu. To właśnie w konsekwencjach postmodernistycznego skupienia na formie, zaadaptowaniu myślenia i sposobów pracy charakterystycznych modzie w praktyce architektonicznej oraz nowym modelu ekonomicznym, autor upatruje kryzysu współczesnej architektury jako praktyki badawczej. Eksploracja formy, zewnętrzności – dotychczas charakterystyczna właśnie dla mody – ma w architekturze dużo bardziej daleko idące konsekwencje. Prowadzi do nieznanego dotąd połączenia praktyki mody, architektury i dizajnu, na różnych polach, w konsekwencji włączając architekturę w tzw. lifestyle, zamykając produkcje architektoniczną w obrazie, wizualizacji, eksploracji możliwości narzędzi projektowych, skupienia na efekciarstwie oraz niematerialnych efektach procesu projektowania. W konsekwencji zatrzymuje to rozwój architektury, przyczynia się do jej dewaluacji oraz wikła ją w logikę spektaklu, co sprawia, że i tak podatna na czynniki ekonomiczne, staje się już głównie narzędziem marketingu i sprzedaży. Autor wyjaśnia jaka była historyczna geneza tego procesu oraz poszukuje możliwych sposobów wyjścia z impasu badając twórczość Rema Koolhaasa w odniesieniu do paradygmatu postkrytycznego w architekturze.
  • Karolina Sulej, Susan Yelavich
    Człowiek jako zwierzę projektujące.
    Rozmowa z profesor Susan Yelavich, Parsons New School for Design
  • Justyna Jaworska
    Między modą a habitusem. Mieszkania polskiej inteligencji z lat 60. w magazynie „Ty i Ja”
    Autorka bada związek mody i habitusu na przykładzie rubryki wnetrzarskiej „Moje hobby to mieszkanie”, która ukazywała się w latach 1960-1973 na łamach magazynu „Ty i Ja”. Zastanawia się, w jaki sposób autodefinicje i aspiracje inteligencji miejskiej w tamtym czasie przejawiały się w  sposobie urządzania wnętrz i na ile rubryka ta była propozycją stylistyczną, a na ile możę być traktowana jako dokument stylu życia. Odniesieniem dla tych rozpoznań jest powieść Georgesa Pereca Rzeczy (1965) jako portret francuskiego społeczeństwa konsumpcyjnego, a także wystawa kolaży Tomasza Szerszenia Ty. Ja. Rzeczy. (2012), zderzająca kontekst zachodni z realiami Peerelu.
  • Anna Konieczyńska
    Moda okresu transformacji w magazynie „Twój Styl”: konstruowanie klasy średniej
    Na fali bieżącej dyskusji publicystycznej na temat (nie)istnienia polskiej klasy średniej i jej kondycji, warto zastanowić się nad mechanizmami rodzenia się tej klasy w okresie transformacji ustrojowej. Wydaje się, że jedną z podstawowych kategorii, konstruujących tożsamość rodzącej się klasy średniej była moda, generująca konteksty i znaczenia na polu stylu życia. W artykule za materiał badawczy posłużyły pierwsze wydania miesięcznika „Twój Styl”. Redakcja magazynu podjęła się roli reformatorów, a sam magazyn miał być forpocztą zmian i medium zdolnym do kreowania nowej tożsamości kobiety sukcesu czasów transformacji. Skonstruowany w magazynie projekt zakłada, że transformacyjną aspiracją jest przynależność do klasy średniej, a środkiem na zrealizowanie owych aspiracji jest opanowanie odpowiednich kodów mody. W artykule próbuję odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób w „Twoim Stylu” przedstawiono modę i pisano o niej, a także jaką, w zamyśle twórców magazynu, rolę miałaby odgrywać moda w tworzeniu się nowych struktur społecznych. Moda zdaje się być tu narzędziem dystynkcji w duchu Pierra Bourdieu. Z jednej strony jawi się jako narzędzie demokratyzacji i umożliwienia realizacji aspiracji, z drugiej stanowi o indywidualizacji, wyróżnieniu klasy średniej i poszczególnych jej przedstawicieli.
  • Lucyna Marzec
    Kobiecy kostium i męskie przebranie w feministycznym pisarstwie historycznym Jadwigi Żylińskiej
    Artykuł udowadnia, że kostium, przebranie, biżuteria, zestaw detali w opisie wystroju wnętrz w feministycznym pisarstwie historycznym Jadwigi Żylińskiej obnaża ścisły związek dwóch funkcji użycia przeszłości – ucieczki doń (eskapizmu) oraz zaangażowania w jej prze-pisanie. Eskapizm kobiecych powieści czy romansów historycznych oznacza nie tyle zerwanie z teraźniejszością, ile wyraz niezadowolenia, oporu wobec nieobecnej kobiecej genealogii, archiwów z materiałami na temat życia kobiet. Prze-pisanie jest konsekwencją tak pojmowanego eskapizmu, stanowi wyraz wysiłku uporządkowania czy przeorganizowania dotychczasowych narracji na temat kobiet i historii.
  • Tomasz Majewski
    Hedonizm, purytanizm i fashion studies
    Tekst zogniskowany jest wokół historii kulturowej gorsetu, łączy namysł nad modą i nowoczesnością w perspektywie krytyki feministycznej. Punktem dla tych rozważań jest książka Davida Kunzle „Fashion and Fetishism”, a także rozważania Elisabeth Wilson nad emancypacyjną i modernizacyjną rolą mody. Otwarte pozostaje pytanie, na ile odważna bielizna uprzedmiatawia, a na ile emancypuje jej użytkowniczki, włączając ciało i modę w grę znaków.

Recenzje

  • Anna Nacher
    Spojrzenie przez wirtualne okno
    Recenzja książki Anne Freidberg Wirtualne okno. Od Albertiego do Microsoftu, przeł. A. Rejniak-Majewska, M. Pabiś-Orzeszyna, Oficyna Naukowa, Warszawa 2012
  • Roman Chymkowski
    Naprawianie kapitalizmu
    Recenzja książki Richarda Sennetta Razem. Książce patronuje "Kultura Współczesna".
  • Anna Śliwińska
    Filmowa garderoba
    Recenzja książki Marka Hendrykowskiego Film i moda. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2011.

Z warsztatów kulturoznawców

  • Malina Barcikowska
    Aparat
    Tekst jest analizą, która w centrum stawia aparat fotograficzny. Rozpatruję w nim jego określenia, które pojawiają się w klasycznych tekstach poświęconych fotografii (S. Sontag, R. Barthes). Pozwala  to zrozumieć znaczenia, które te pozorne synonimy wnoszą do sytuacji fotografowania.
  • Maciej Kowalewski
    Wandalizm jako forma oporu wobec współczesnej sztuki ulicy
    Celem artykułu jest analiza wandalizmu jako formy oporu wobec przymusu uczestnictwa w kulturze, jaki stwarza obecność sztuki w miejskiej przestrzeni. Autor prezentuje odmienne podejście do obecności sztuki w przestrzeni publicznej, zwracając uwagę na jej inwazyjny charakter. Wandalizm, potraktowany został tutaj jako forma oporu wobec obecności sztuki w przestrzeni miejskiej wyzwalająca dalsze dyskusje i uruchamiająca społeczny obieg kultury. Opisywane w tekście spalenie rzeźby Moniki Szpener to interesujący przykład sytuacji, w której motyw działania w imię zbiorowości pojawia się w publicznej dyskusji, a samo zniszczenie dzieła staje się początkiem społecznej i artystycznej reakcji i w tym sensie może być traktowane jako forma (behawioralnego i interpretacyjnego) uczestnictwa w kulturze.
  • Szymon Wawrzyniak
    Samopoznanie a świat współczesny
    Spośród wielu rad dotyczących życia przekazanych nam w spadku przez tradycję, szczególnie doniosłe miejsce przypada w udziale zachęcie do poznania samego siebie. Dziś jednak wartość wiązana z samopoznaniem kwestionowana jest niemal na każdym polu. Występujące licznie kontrowersje stanowią punkt wyjścia dla postawionego w artykule problemu.
  • Urška Zabukovec
    Ciało w Biesach – ciało biesów. Komunikacja niewerbalna w powieści Fiodora Dostojewskiego
    Dostojewski w powieści „Biesy“ za pomocą opisów komunikacji niewerbalnej bohaterów odtwarza ich stan duchowy, tworząc tym samym swoistą demonografię. Opisy komunikacji gastycznej wskazują na przyciągającą siłę zła i grzechu, podczas gdy komunikacja dotykowa może być także sposobem wydostania się ze stanu grzechu, próbą powtórnej inkarnacji.
  • Ilona Copik
    Przestrzeń kulturowa Gliwic w pisarstwie Horsta Bienka
    Celem rozprawy jest rozpoznanie przestrzeni kulturowej Gliwic i problemu kulturowej transformacji Gliwice – Gleiwitz na podstawie śląskiej twórczości Horsta Bienka. Refleksja badawcza dotyczy kreacji  przestrzeni, wyobraźni przestrzennej, koncepcji więzi z terytorium, tożsamości miejsca i jednostki. Sposób ujęcia tematu charakteryzuje perspektywa ponowoczesna, wedle której zapis doświadczeń emigracyjnych pisarza odzwierciedla stan świadomości człowieka współczesnego skazanego na utratę miejsca antropologicznego – punktu odniesienia spójnej, mocnej tożsamości. Pisarstwo Bienka jawi się jako przyczynek dialogu międzykulturowego na Śląsku.
  • Anetta Janowska
    Przyszłość branży fonograficznej – scenariusze rozwoju
    Branża fonograficzna jest jedną z pierwszych w obszarze przemysłów kultury, która odczuła zmiany wywołane rewolucją cyfrową: zmienił się produkt, zmienił się sposób konsumpcji muzyki. Na jej przyszłość prawdopodobnie największy wpływ będą miały forma i zakres ochrony autorsko-prawnej dzieł muzycznych. Rozwiązaniem optymalnym, pomiędzy silną ochroną a jej brakiem, wydaje się model licencji Creative Commons, dzięki któremu rozwiną się nowe modele biznesowe i być może zakończy się kryzys w branży.
  • Marek Hendrykowski
    Semiotyka mody
    Since classic studies written by Georg Simmel, Benjamin Lee Whorf, Walter Benjamin, Theodor Adorno, Desmond Morris, Roland Barthes and Umberto Eco, fashion seems to be one of the most fascinating fields of scientific exploration. Marek Hendrykowski’s „Semiotics of Fashion” deals with the fundamental problems and issues that face the theory and practice of contemporary culture: from the XIXth century modernism to postmodernism as a landmark of our era. Covering various areas of fashion, author describes and explores the main rules and standards of its specific language, exposing them with deep analysis of their semiotic function. Every chapter includes a thought-provoking view on related historical and culture events connected with fashion as a symbolic system of communication. This highly readable study and comprehensive guide to fashion considered as an important part of popular culture gives a unique overview of crucial problems of fashion language, including an original scientific model of sensual meaning and many other theoretical concepts of its formative influence on contemporary society.

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Joanna Jeśman
do góry