NR 1/2014 - Autarkia kultur peryferyjnych – Autarkia kultur peryferyjnych

Burzliwe bywają dzieje terminów filozoficznych, które są adaptowane przez badaczy z innych dziedzin. Często kreatywność interpretacji zmienia ich pierwotne znaczenie. Tak właśnie stało się z pojęciem autarkii. Dla starożytnych Greków αὐτάρκεια oznaczała wewnętrzne uniezależnienie się człowieka od świata zewnętrznego. Autarkia pierwotnie funkcjonowała jako synonim niezawisłości, a także metoda do osiągnięcia szczęścia przez ludzi dobrych, mądrych i roztropnych (eudajmonizm). Dla Sokratesa autarkia oznaczała samowystarczalność, najmniejszą ilość potrzeb, której osiągnięcie miało zbliżać człowieka do istoty boskiej. Cynicy definiowali autarkię nieco inaczej, chciałoby się stwierdzić – „bardziej cynicznie”. Dla nich autarkia stawała się synonimem wyzbycia bogactw, a to dopiero prowadzić miało do szczęścia. Arystoteles z kolei sytuował autarkię w kontekście zrównoważonych relacji społecznych, właściwego określenia swojego miejsca w polis, a zatem w centrum świata Greków.

Autarkia w socjologii czy naukach o kulturze, podobnie jak tożsamość, od samego początku była terminem relacyjnym. Konkretne znaczenie zyskuje dopiero z chwilą usytuowania w kontekście, odniesienia do tak czy inaczej wyodrębnionych bytów zbiorowych. Renesans pojęcia autarkii zawdzięczamy naukom społecznym i humanistycznym, dla których termin ten – niekoniecznie nazywany wprost tym rzeczownikiem – jest określeniem rzekomo autopojetycznej i autoreferencyjnej kultury opisywanej w kontekście postfordowskiej standaryzacji. We współczesnym świecie autarkia może być rozumiana jako rewers globalizacji – idea choćby ograniczonej niezależności wobec nazbyt ściśle oplatających sieci zależności

Ze wstępu (R. Chymkowski, B. Popławski)

 

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Roman Chymkowski, Błażej Popławski

Recenzenci

prof. Wacław Osadnik (University of Alberta), prof. Aleksander Posern-Zieliński (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), prof. Tadeusz Rachwal (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie).

Spis artykułów

Autarkia kultur peryferyjnych

  • Roman Chymkowski, Błażej Popławski
    Po co nam dziś peryferie?
    Artykuł otwierający tom.  
  • Renata Włoch
    (Nie)udane renegocjacje peryferyjności: globalizacja, jej aktorzy i wielkie imprezy sportowe
    Przedmiotem artykułu są wielkie imprezy sportowe, zjawisko kulturowe, gospodarcze i polityczne, lokujące się dotychczas na marginesie zainteresowania nauk społecznych. Tymczasem na ich przykładzie znakomicie uwidaczniają się próby renegocjacji peryferyjnego statusu podejmowane przez „aspirujące kraje rozwijające się”. Państwa te widzą w wielkich imprezach sportowych okazję do zaznaczenia swojej pozycji w obrębie globalnego układu sił politycznych i gospodarczych, manifestacji potencjału rozwojowego oraz pokazania własnej specyfiki kulturowej przetworzonej na uniwersalnie zrozumiały kod. Zgłaszając swe kandydatury wikłają się jednak w złożone, nierzadko neokolonialne relacje ekonomiczne i polityczne z globalnymi organizacjami sportowymi, mediami i sponsorami korporacyjnymi, co wymaga od nich bezustannego negocjowania granic swej autonomii.  ---   (Un)Successful Renegotiations of Peripheriality : Globalization, Its Actors and Great Sports Events The subject of the article are great sports events, cultural, economic and political phenomena, which have so far been on the margin of social sciences. While based on their examples it is possible to show how “aspiring developing countries” try to renegotiate their peripheral status. These countries perceive great sports events as an opportunity to mark their position within the global system of political and economic powers, to manifest their developmental potential and to show their particular cultures transferred into universally understood code. As they stand for election they also entangle into a complex, often neocolonial political and economic relations with global sports organizations, media and corporate sponsors and this requires endless negotiations of limits of their autonomy.
  • Błażej Popławski
    O pisarzu trzecioświatowym, który podważył retorykę pierwszoświatową. Analiza spuścizny literacko-ideowej Ngũgĩego wa Thiong’o
    Celem artykułu jest ukazanie spuścizny literackiej i ideowej kenijskiego pisarza Ngũgĩego wa Thiong’o. Przedstawiono poglądy pisarza na kwestie takie jak: nacjonalizm, etniczność, pamięć społeczna, kondycja państwa afrykańskiego, rola języka w budowaniu tożsamości wspólnoty. Ewolucja światopoglądowa Ngũgĩego została omówiona w kontekście transformacji społeczeństw postkolonialnych – dylematów ściśle związanych z interpretacją dychotomii centrum – peryferie „globalnej wioski” oraz wyzwań generowanych przez procesy modernizacji i akulturacji. ---   About a Third World Writer, Who Undermined First World Rhetoric. Analysis of Literary and Ideological Legacy of Ngũgĩego wa Thiong The main aim of the article is to show the literary and ideological legacy of Kenyan writer Ngungi wa Thiong. His attitude towards nationalism, ethnicity, social memory, condition of the African state, the role of language in building collective identity are presented in the text. The evolution of Ngungi’s worldview has been reviewed in context of postcolonial societies transforming – dilemmas closely related to center dichotomies interpretation – peripheries of :global village” and the challenges generated through process of modernization and acculturation.
  • Roman Chymkowski
    Arabskie Przebudzenie, modernizacja i postkolonializm
    Arabskie Przebudzenie (Arabska Wiosna) jest masowym ruchem społecznym obejmującym kraje Północnej Afryki i Bliskiego Wschodu. Główną przyczyną tego ruchu jest deligitymizacja władz politycznych połączona ze słabością państw w rozwiązywaniu problemów natury socjalnej. Literatura przedmiotu akcentuje niereligijny charakter Arabskiego Przebudzenia, potwierdzając fałszywą opozycję islamu i modernizacji. Tymczasem współczesna myśl polityczna inspirowana radykalnym islamem nie jest sprzeczna z ideami demokratyzacji parlamentarnej, odrzuca jedynie świeckość oraz neoliberalny kapitalizm. Zachód przestał być podstawowym punktem odniesienia dla projektów społecznej modernizacji, coraz ważniejsze staje się reinterpretowane w kontekście wyzwań współczesności lokalne dziedzictwo kulturowe, a zwłaszcza islam. Działalność społeczna niektórych organizacji muzułmańskich fundamentalistów sprzyja budowaniu zrębów społeczeństwa obywatelskiego.  ---   Arabic Awakening, Modernization and Postcolonialism  Arabic Awakening (Arabic Spring) is a mass social movement embracing countries of Northern Africa and the Near East. The main reason for the movement is political authority delegitimization connected with countries’ weakness in solving social problems. Literature of the subject emphasizes nonreligious character of the Arabic Awakening, validating the false opposition of Islam and modernization. Meanwhile modern political thought inspired by radical Islam is not contrary to parliamentary democratization; it only rejects secularity and neoliberal capitalism. The West has stopped being the main point of reference for social modernization projects, local cultural heritage, especially Islam, reinterpreted in context of modern challenges, is becoming more important. Social activity of some Muslim fundamental organizations favors building frameworks of civic societies.
  • Jakub Urbański
    Góry wysoko, cesarz daleko. Prowincja Yunnan jako Peryferie Chin
    Tekst porusza problematykę związaną z chińską prowincją Yunnan, położoną w południowo-zachodniej części kraju. Znajduje się ona na peryferiach chińskiej cywilizacji i przez długie lata była poza zakresem uwagi cesarskich władz – zaludniające ją ludy wykształciły własną, unikalną kulturę. Yunnan stał się obecnie jednym z najpopularniejszym kierunków turystycznych w Chinach. Z uwagi na rozwój gospodarczy dochodzi do przyspieszenia procesów asymilacyjnych, a zatem nie wiadomo, jakim przemianom ulegnie Yunnan w przyszłości. ---   Mountains High, Cesar Far. Yunnan Province as Periphery of China  The text concerns problematic aspects connected to Chinese province of Yunnan located in the southwestern part of the country. Yunnan situated on the peripheries of Chinese civilization has for many years been put of attention from Cesar authorities  - people dwelling the area managed to shape their own, unique culture. Nowadays Yunnan is one of the most popular touristic destinations in China. Due to economic development assimilating processes are accelerating and that is why no one knows how Yunnan is going to transform in the future.
  • Łukasz Jasina
    Ukraińskość. Próba opisu
    Celem artykułu jest ukazanie ukraińskości – tożsamości społecznej mieszkańców Ukrainy, jako przykładu identyfikacji mieszkańców pogranicza, które przez setki lat określało swoją pozycję w kontekście relacji z imperialnymi centrami. Ewolucja ukraińskości odzwierciedla kolejny etapy transformacji społeczeństwa, poszukiwania modelu wspólnoty kulturowo-politycznej. ---   Ukrainianism. An Assay to Describe The main purpose of the text is to present Ukrainianism – social identity of Ukrainian people as an example of identification of inhabitants of borderland, which fro hundreds of years has determined its position in context of relations with imperial centers. The evolution of Ukrainism reflects consecutive steps of social transformation and searches for models of cultural and political community.
  • Marcin Florian Gawrycki
    Meksykańskie spojrzenie na "kuchnię meksykańską"
    Każda kuchnia kształtuje tożsamość – lokalną, regionalną, narodową, a nawet osobistą. Kultura kulinarna jest zatem ważnym elementem relacji społecznych, które można interpretować z różnych perspektyw. Jednocześnie własną kuchnię często mogą definiować stereotypy i wyobrażenia konstruowane z zewnątrz, które roszczą sobie prawo do definiowania autentyczności tego, co rozumiemy choćby pod pojęciem kuchnia meksykańska. Otwartym pozostaje pytanie, ile jest Meksyku w owej zglobalizowanej kuchni meksykańskiej? Niniejszy artykuł stara się ukazać ambiwalentne spojrzenie Meksykanów na sposób interpretacji ich tradycji w zglobalizowanym świecie. Stara się udowodnić, że także w tradycję kulinarną – podobnie jak we wszystkie inne sfery interakcji kulturowych – wpisane są relacje (post)kolonialne, które utrzymują struktury zależności i dominacji, uniemożliwiające globalnym produktom kulturowym – jakim z pewnością jest marka kuchni meksykańskiej – na samodzielne definiowanie swojej zawartości. ---   Mexican Gaze at "Mexican Cuisine" Every cuisine shapes identity – local, regional, national, even personal. Thus culinary culture is an important element of social relations, which can be interpreted from different angles. At the same time own cuisine can often be defined by stereotypes and concepts constructed from the outside, which claim to define authenticity of what we understand as for instance Mexican cuisine.  The question of how much Mexico is there in the globalized Mexican cuisine, remains open. The article is going to show the way Mexicans ambivalently look at how their tradition is interpreted in globalized world. I will also try to prove that (post)colonial relations are embedded in culinary traditions just as in any other spheres of cultural interactions. Those relations maintain structures of dependency and domination, preventing from global cultural products – which Mexican cuisine brand undoubtedly is – to independently shape its content.  
  • Ewa Klekot
    Samofolkloryzacja: współczesna sztuka ludowa z perspektywy krytyki postkolonialnej
    Artykuł zawiera krytykę pojęć ludu i ludowości w obszarze zjawisk nazywanych sztuką ludową. Ukazuje ich społeczne konstruowanie jako element procesów modernizacyjnych, a następnie zwraca uwagę na zjawisko samofolkloryzacji współczesnych mieszkańców wsi, które zdaniem autorki należy do porządku samokolonizacyjego. Pomimo emancypacyjnego programu wpisanego w pojęcie sztuka ludowa przez jego inteligenckich twórców, określane tą nazwą zjawiska, poddane reifikacji, esencjalizacji i instrumentalizacji używane były i są do wytwarzania nierówności społecznych przy udziale samych podporządkowanych. ---   Self-folclorization: Contemporary Folk Art Through the Perspective of Postcolonial Criticism The article contains criticism of term such as folks and folk within the realm of phenomena called folk art. It shows their social construction as elements of modernizing processes and then emphasizes the phenomenon of modern country dwellers folklorization, which according to the author belong to selfcolonizing order. In spite of the emancipating program included in the term folk art by its intelligential creators, phenomenons defined by the name, when reified, essentialized and instrumentalized, were and are used to create social inequalities with the participation of the subordinated.  
  • Katarzyna Górak-Sosnowska
    Erotyczne sny Aladyna X i inne oblicza pornoorientalizmu
    Artykuł analizuje reprezentacje Bliskiego Wschodu i Maghrebu w zachodnich pełnometrażowych filmach pornograficznych pod kątem użycia (i nadużycia) kategorii związanych z koncepcją orientalizmu. Dotyczy to nie tylko wykorzystywania egzotyki Bliskiego Wschodu, ale w dużej mierze powielania stereotypów na temat Orientu utrwalonych w zachodniej świadomości od czasów kolonialnych. Ta swoista forma  porno-orientalizmu – przypisywania Orientowi określonego rodzaju seksualności – dotyczy najczęściej hiperseksualności zawieszonej w egzotycznej i ahistorycznej pornotopii.   Alladyn X’s Erotic Dreams and Other Facets of Porn-Orientalism The article analysis representations of Near East and Maghreb in full-length, western, pornographic films from the perspective of use (and abuse) of categories connected to the concept of orientalism.  It concerns not only the use of Near East exoticism but also the replication of Orient stereotypes imprinted in Western consciousness since the colonial era. The form of porno-orientalism – certain type of sexuality ascribed to the Orient – most often concerns hipertextuality located in exotic and ahistorical pornotopia.

Z warsztatów kulturoznawców

  • Sylwia Jarmuż
    „Donosy rzeczywistości” i „obroty rzeczy” – o miłości, odpowiedzialności i dzielności w teatrze Piotra Cieplaka
    Piotr Cieplak ma w dorobku ponad 40 przedstawień. Przygotował je w różnych teatrach, w różnych konwencjach. Teatru Cieplaka nie da się określić jednym przymiotnikiem, bo jego kluczową cechą jest ruch – ruch tekstów, tematów, znaczeń słów, środków teatralnych. Ponieważ ruchy te są uporządkowane i systematyczne, można nazwać je rytmami. Artykuł jest próbą zasygnalizowania niektórych z tych mechanizmów w twórczości Cieplaka (nazwanych – w nawiązaniu do twórczości ulubionego poety Cieplaka, M. Białoszewskiego – rytmami „donosów rzeczywistości” i „obrotów rzeczy”) oraz wpisanego w nie procesu redefiniowania fundamentalnych pojęć chrześcijaństwa. ---   “Reality Denunciations” and “Objects Revolutions” – About Love, Responsibility and Courage in Piotr Cieplak’s Theater (part od doctoral dissertation “Rhythms of Piotr Cieplak’s Theater”  Piot Cieplak’s achievemnts include over 40 performances. He prepared them in different theaters and different conventions. Cieplak’s theater cannot be described by one adjective because its key feature is movement – movement of texts, subjects, meanings of words and theatrical means. Because those movements are arranged and systematic, they may be called rhythms. The article is an assay to show some of the mechanisms in Cieplak’s production (mechanisms called – referring to Cieplak’s favorite poet M. Białoszewski – rhythms of “reality denunciations” and “object revolutions”) as well as redefining fundamental Christian terms, which is included in the process.
  • Aleksandra Derra
    Czy nauka i technologia nie lubią kobiet?
    W artykule przeanalizowane zostały wybrane problemy związane z uwikłaniem płci w naukę (tzw. gender problem in science). Skupiono się na strukturze płciowej instytucji nauki współczesnej (z jej ewidentną dysproporcją ilościową między kobietami a mężczyznami, hierarchią stanowisk), na przyczynach blokowania kobietom swobodnego dostępu do uprawiania nauki i technologii. Dokonano także interpretacji aksjologii przyjmowanej jako obowiązująca i pożądana w nauce oraz pracy naukowej z uwzględnieniem stereotypu o „męskich” i „kobiecych” wartościach i własnościach.Ze względu na nadmiar materiału, jego rozległość tematyczną oraz teoretyczną złożoność w drugiej części przeprowadzono swoiste studium przypadków, analizując historię i ścieżki zawodowe dwóch wybitnych naukowczyń: Barbary McClintock oraz Rosalind Franklin. Szczegóły ich biografii bowiem dobrze ilustrują charakterystyczne zjawiska związane z uprawianiem nauki przez kobiety. ---   Do Science and Technology hate women?   The text is an analysis of certain problems concerning gender entanglements in science the so-called gender problem in science. The author focuses on gender structure in modern science institutions (with its evident quantitative disproportion of women to men and position hierarchy), on blocking women free access to doing research in science and technology. The article is also an interpretation of binding and desirable in science and scientific research axiology including stereotypes of “male” and “female” values and properties. Due to overflow of materials as well subject theoretical expansiveness the second part of the article is a case study analyzing history and career paths of two distinguished scholars: Barbara McClintock and Rosalind Franklin. As their biographies best illustrate issues characteristic for scientific practice of women.  

Recenzje

  • Łukasz Morawski
    W stronę wielobiegunowego świata
    Recenzja książki Vijay Prashad, The Poorer Nations. A Possible History of the Global South, Verso, London – New York 2013, 304 s.
  • Błażej Popławski
    Widmo kapitału krąży po peryferiach świata
    Recenzja książki Vivek Chibber, Postcolonial Theory and the Specter of Capital, Verso, London 2013, 306 s.
  • Łukasz Zaremba
    Łódź deliryczna? O książce Łukasza Biskupskiego "Miasto atrakcji"
    Recenzja książki Łukasza Biskupskiego Miasto atrakcji.
  • Witold Zakrzewski
    Kultura a rozwój – książka pierwszego kroku
    Recenzja książki Kultura a rozwój, red. J. Hausner, A. Karwińska, J. Purchla, Narodowe CentrumKultury, Warszawa 2013, s. 516. Książka do nieodpłatnego pobrania ze strony internetowej Obserwatorium Kultury NCK.
  • Wojciech Śmieja
    Medialne tożsamości, seksualne kapitały, nowe smaki
    Recenzja książki Samuela Nowaka Seksualny kapitał. Wyobrażone wspólnoty smaku i medialnetożsamości polskich gejów, Universitas, Kraków 2013, 329 s.

Sprawozdania

  • Dariusz Skonieczko
    Polacy na peryferiach świata
    Sprawozdanie z wystawy "Wiwat Polonia. Ślady Polaków w Afryce. Historia i teraźniejszość".
  • Aleksandra Kil
    Wielogłos o (wrocławskim) krajobrazie dźwiękowym
    Sprawozdanie z seminarium "Audiosfera Wrocławia - między teorią a praktyką" (Wrocław, 25 października 2013).

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Joanna Jeśman
do góry