NR 2/2014 - Fotokultura/fotokultury

Jeden z teoretyków fotografii, Stephen Edwards pyta, czy możliwe jest wyobrażenie sobie współczesności bez fotografii. Każda z takich prób oznaczałaby istnienie świata bez systemów rejestracji podstawowych dla medycyny, astronomii, a także bez fotograficznych albumów rodzinnych. Żyjemy w fotokulturze/fotokulturach – od codziennego monitoringu po kulturę artystyczną, nie zdając sobie nawet z tego sprawy. Po dostrzeżeniu olbrzymiego, krytycznego potencjału fotografii w latach 80. ubiegłego wieku, kolejne pokolenie badaczy różnych specjalności – od historyków sztuki po badaczy technologii medialnych analizuje na nowo najróżniejsze aspekty fotografii. Zaletą współczesnych interpretacji jest przekonanie, że nie istnieje jeden, uniwersalny model technologii ani kultury fotograficznej. W numerze, nie odmawiając wagi klasycznym, Barthesowsko-Sontagowskim odczytaniom obrazu, pragniemy wyjść poza ich pole i pokazać współczesną wielość użytków płynących z fotografii, a także bogactwo dziedzin badawczych do fotografii się odnoszących.
Autorzy zebranych w tomie tekstów przedstawiają różne aspekty kulturowego funkcjonowania obrazów fotograficznych – fotografię jako przedmiot i narzędzie interpretacyjne, metody badań wizualnych, praktyki i technologii codzienności, elementy i obiekty sztuki. Badają relacje tekstu i obrazu, nowe spojrzenie na tradycję interpretacji fotografii, jej społeczną rolę i popularne praktyki wykorzystywania. Proponują teksty, które poszerzają spojrzenie na fotografię z perspektywy pamięci tożsamościowej, zagadnień społecznych czy problemów wystawienniczych - tak numer opisują jego pomysłodawczynie: dr hab. Marianna Michałowska oraz dr Justyna Ryczek.

Numer trafi do księgarń w połowie sierpnia.

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Marianna Michałowska, Justyna Ryczek

Recenzenci

prof. Marek Haltof (Northern Michigan University), dr hab. Piotr Zawojski (Uniwersytet Śląski w Katowicach)

Spis artykułów

Fotokultura/fotokultury

  • Marianna Michałowska
    Obraz i jego konteksty – o metodach badań fotokultur
    Artykuł podejmuje tematykę kulturowego znaczenia praktyki i teorii fotografii. Zwraca się uwagę na wpływ technologii fotograficznych na zmianę kulturową oraz wytwarzanie się wokół fotografii zróżnicowanych wspólnot zainteresowań (nazywam je fotokulturami). Pociąga to za sobą konieczność odnalezienia nowych metod badawczych. Uwzględniają one tak sferę wizualną, jak tekstową oraz wymiar zmysłowego doświadczenia obrazu twórców i odbiorców. W tekście przedstawiam tropy interpretacyjne, pozwalające wydobyć różnorodność i bogactwo fotokultur. Wskazuję na rolę fotografii w takich obszarach kulturowych jak sztuka, media informacyjne, ruchy amatorskie, codzienność i praktyka badawcza. Wykorzystuję koncepcje m.in. historyków sztuki (M. Fried) i antropologów przedmiotu (E. Edwards, J. Hart), zaangażowanych kuratorów (A. Azoulay), po badaczy technologii medialnych (M. Villi). Krytyczny potencjał fotografii pozwala na nowo spojrzeć na dzisiejszą kulturę wizualną.
  • Małgorzata Radkiewicz
    Pionierki fotografii początku XX wieku
    Pionierski okres fotografii łączy się z procesem emancypacji kobiet, które w nowej technologii widziały szansę na swobodną kreację artystyczną, poznawanie świata, a także dokumentowanie codziennego życia – własnego i swoich najbliższych. Badania nad udziałem kobiet pokazują, że w rozwoju przemysłu fotograficznego, sztuki fotografowania, a przede wszystkim dostępie do sprzętu i edukacji decydowały swoiste uwarunkowania geopolityczne, kulturowe, klasowe. Dlatego w tekst oferuje spojrzenie na pionierki fotografii z trzech perspektyw. Pierwsza artystyczna – wiąże się z modernistycznymi ruchami intelektualnymi i kulturowymi, które jak w przypadku grupy Bloomsbury, stworzyły klimat dla fotograficznej działalności kobiet, między innymi Virginii Woolf oraz Vanessy Bell. Druga to perspektywa profesjonalna – osadzająca kobiecą aktywność w bogatej tradycji fotografii, ważna w przypadku sióstr Ruth i Lotte Jacobi pochodzących z Niemiec. Trzecia perspektywa – instytucjonalna wiąże się z uwzględnieniem znaczenia profesjonalnej edukacji kobiet w zakresie fotografowania, oraz społecznego wymiaru kobiecych działań, widocznych w biografii lwowianki Janiny Mierzeckiej.
  • Małgorzata Jankowska
    Fotografia w nieuporządkowanym ruchu. O użyciu fotografii w instalacjach interaktywnych lat dziewięćdziesiątych XX w.
    W tekście Fotografia w nieuporządkowanym ruchu. O użyciu fotografii w instalacjach interaktywnych lat dziewięćdziesiątych XXw. omówione zostały wybrane problemy powtórnego użycia fotografii dokumentalnej w sztuce nowych mediów. Zadaniem autora jest omówienie sposobów ich funkcjonowania i współistnienia w dziełach o strukturze interaktywnej. Wybrane problemy i strategie, zostały omówione na podstawie kultowych instalacji interaktywnych: Lynn Hershman-Lesson American Finest (1990-1994), Maurice'a Benayoun'a World Skin: a photo-safari in the land of War (1998), Grahama Weinbrena Frames (1999), oraz Georga Legrady Slippery Traces (1996).
  • Witold Kanicki
    Pomiędzy muzeum a white cube’em Fotografia jako przestrzeń ekspozycyjna
    Począwszy od pierwszych dni istnienia fotografia spełnia funkcje muzealne. Dzięki niej fotografowie mogli dokumentować kolekcje dzieł sztuki, a uwiecznione na zdjęciach obiekty stawały się często przedmiotem badań porównawczych. Podobnie do muzeum, fotografie umożliwiały kolekcjonowanie, posiadanie, utrwalanie, zabezpieczanie i w końcu wystawianie kopii obiektów posiadających wartość kulturową, zbieranych po to, ażeby wyrazić imperialną potęgę. Dostarczając nowej formy przestrzeni ekspozycyjnej, także w XX w. fotografie konkurowały z muzeami i galeriami. Nieprzypadkowo Brian O’Doherty przyrównał zdjęcia do ideału modernistycznej galerii – white cube’a. Podobieństwa funkcji zaobserwować można m.in. w fotograficznych dokumentach obiektów ready made, a także w zdjęciach efemerycznych dzieł sztuki, dzięki którym ulotne i podatne na zniszczenie prace podlegają konserwacji i zabezpieczeniu.
  • Katarzyna Kończal
    Sens przenoszony drogą wzrokową – w ikonotekstach W.G. Sebalda i J.S. Foera
    Celem artykułu jest zbadanie (meta)krytycznej funkcji fotografii w najnowszej prozie, podejmującej temat pamięci i traumy – przedmiotem komparatystycznej analizy są dwie ikonotekstualne powieści: Austerlitz W. G. Sebalda z 2001 r. i Strasznie głośno, niesamowicie blisko Jonathana Safrana Foera z 2005 r. Analizując (u)życie fotografii w dziełach Sebalda i Foera badam strategie, które umożliwiają literacką reprezentację traumy, a także rozważam, jakim zmianom podlega tekst (a wraz z nim proces recepcji) w momencie, gdy jego werbalne spektrum zostaje poszerzone o obraz fotograficzny.
  • Patrycja Cembrzyńska
    Martwy przedmiot fotografii. Woskowane ciała
    Jak pisał Hans Belting, „to, co figura woskowa osiągnęła przez modelowanie w formie, fotografia dokonywała poprzez fototechniczne powielanie, w którym żadna interwencja artysty nie fałszowała już prawdy obrazu ciała”. Fotografia ściąga na siebie iluzję figury woskowej, co uświadamiają zdjęcia Hiroshiego Sugimoto robione w gabinetach figur woskowych. Twórczość japońskiego fotografa staje się również pretekstem do analizy wzajemnych związków dagerotypii i balsamacji. W pracach Sugimoto powraca charakterystyczne dla dziewiętnastowiecznych zdjęć żałobnych „ożywianie” umarłych. W zatrzymującym czas i balsamującym ciało geście naciśnięcia spustu migawki czai się śmierć. Ale fotografia może również przydać nieożywionej materii pozorów życia – stworzyć „żywy obraz rzeczy martwej”. Pozwala tym samym zakosztować życia wiecznego w krainie symulakrów.
  • Jan Wasiewicz
    Gdzie jest miejsce chłopów w pamięci zbiorowej współczesnych Polaków? Przypatrując się pewnej starej fotografii
    Fotografia jest miejscem, w którym przenikają się ze sobą dwa charakterystyczne zjawiska współczesnej kultury: memory boom i dominacja obrazów wizualnych. Obraz fotograficzny stał się bowiem z jednej strony, jednym z głównych czynników ugruntowujących hegemonią wizualności, z drugiej od samego początku był traktowany jako swoista podpora i nośnik pamięci zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej. Ujmując obrazy fotograficzne jako specyficzne „miejsca pamięci” (P. Nora) autor artykułu na przykładzie wybranej fotografii zarysowuje tło dla przyjrzenia się, w jaki sposób były, są i mogą być one wykorzystywane do określenia miejsca, jakie w polskiej pamięci zbiorowej okupują chłopi i ich zanikający świat.
  • Piotr Grochowski
    "Sweet focia" jako gatunek foto-folkloru i formuła komunikacyjna
    W artykule podjęto analizę zjawiska określanego jako sweet focia (selfi), wskazując na to, że jest ono przykładem współczesnego folkloru internetowego, a zarazem swoistą formułą umożliwiającą szybkie generowanie zestandaryzowanych wizualnych komunikatów, które są odczytywane przez odbiorców w sposób automatyczny i jednoznaczny. Sweet focia, podobnie jak inne formy foto-folkloru, pełni w obrębie CMC (computer mediated communication) istotne i zróżnicowane funkcje, których nie można sprowadzać do czystej rozrywki. Główna teza niniejszego artykułu sprowadza się do stwierdzenia, że udostępnianie, modyfikowanie, komentowanie czy ocenianie wizualnych obiektów foto-folkloru to działania, które służą konstruowaniu i utrwalaniu tożsamości indywidualnych i zbiorowych. Procesy te polegają m.in. na praktykach, które zmierzają z jednej strony do wyznaczania granic poprzez ustalanie, propagowanie i egzekwowanie zespołów norm i wartości przyjmowanych w różnych wspólnotach komunikacyjnych, a z drugiej strony służą wyrażaniu akcesu do udziału w owych wspólnotach oraz podtrzymywaniu wspólnotowych więzi.
  • Magdalena Birkenmayer, Marianna Michałowska
    Esej wizualny jako eksperymentalna forma badań kulturowych – o pracy Magdaleny Birkenmayer

Z warsztatów kulturoznawców

  • Piotr Piskozub
    In revenge we trust, czyli rzecz o ideologii we "Wrogu numer jeden"
    Głównym celem artykułu jest przedstawienie problemu ideologii w filmie „Wróg numer jeden”. Pierwsza część tekstu skupia się na przedstawieni relacji między popkulturą a ideologią w nawiązaniu do stanu społeczeństwa. Druga część sygnalizuje społeczne, polityczne, filozoficzne i moralne kwestie ukazane w filmie Kathryn Bigelow. Autor analizuje te kwestie w oparciu o współczesny dyskurs krytyczny oraz w nawiązaniu do wydarzeń ostatnich lat. Zamiarem autora niniejszego artykułu jest dowiedzenie, że sztuka, w tym konkretnym wypadku, staje się ideologicznym narzędziem w rękach artysty.
  • Artur Szarecki
    Od pieśni masowych do korporacyjnych hymnów. Muzyka, ciało i praca w kontekście transformacji systemów władzy
    Artykuł podejmuje tematykę wielorakich powiązań pomiędzy muzyką a procesem pracy w kontekście korporacyjnych praktyk kontroli nad ciałem. Przywołując piosenkę śpiewaną przez pracowników hipermarketu Auchan, wskazuje, że wspólne śpiewanie może być rozpatrywane jako technika mobilizowania produktywnych mocy ciała i zestrajania ich z wymogami porządku instytucjonalnego. Przypadek ten analizowany jest w szerokiej ramie historycznej, obejmującej zarówno kapitalistyczne, jak i socjalistyczne reżimy władzy oraz odpowiadające im praktyki regulowania ciała pracującego za pośrednictwem muzyki.
  • Przemysław Wiatr
    Vilém Flusser – komunikologia
    Niniejszy artykuł jest próbą uchwycenia istoty komunikacji z perspektywy komunikologii Viléma Flussera. Można wydzielić w nim dwie komplementarne części. Pierwsza, to rozważania dotyczące komunikologii jako dziedziny wiedzy, której przedmiotem jest komunikacja. Druga, stawia sobie za cel spojrzenie na komunikację z perspektywy opisanej wcześniej komunikologii. Części te są ze sobą ściśle związane, ponieważ od tego, jaka jest istota komunikacji, zależy w pewnej mierze podejście badającego, z kolei samo to podejście (metoda, cele) zakreśla obszar (przedmiot), który poddany zostanie badaniu. Rozważania tu zawarte ograniczają się jedynie do oddania istoty komunikacji oraz opisania głównych metod i celu komunikologii, tak jak widział je Flusser. Szczegółowe rozważania dotyczące konkretnych form komunikacji (struktur komunikacyjnych: dyskurs, dialog; kodów i tworzących je symboli) oraz jej treści (istoty przekazu; roli znaczenia) ze względu na ich obfitość, wykraczają poza możliwości jednego studium.

Obserwatorium Kultury

  • Michał Starczewski, Lidia Stępińska-Ustasiak
    Otwarta nauka czy otwarty dostęp

Recenzje

  • Patryk Szaj
    Teoria rządzi
    Recenzja książki Jonathana Cullera Literatura w teorii (przeł. M. Maryl, Universitas, Kraków 2013, 356 s.)
  • Tomasz Misiak
    (Po)widoki z okna
    Recenzja książki Konrada Pustoły, Widoki władzy (Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana, Warszawa 2011)
  • Piotr Juskowiak
    Polityczna ontologia fotografii
    Recenzja książki Ariella Azoulay, Civil Imagination. A Political Ontology of Photography (przeł. L. Bethlehem, Verso, London – New York 2012, 228 s.)
  • Jan Stanisław Wojciechowski
    Dyskurs wieje kędy chce
    W.J.T. Mitchell, Czego chcą obrazy? Pragnienia przedstawień, życie i miłości obrazów, przeł. Ł. Zaremba, red. I. Kurz, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2013.
  • Justyna Budzik
    W poszukiwaniu straconego (?) oryginału
    Recenzja książki Elżbiety Wysockiej, Wirtualne ciało sztuki. Ochrona i udostępnianie dzieł audiowizualnych (Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2013, 488 s.)

Sprawozdania

  • Bartosz Raducha
    Czy jest dla kogo otwierać naukę? Sprawozdanie z konferencji Open Science

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Joanna Jeśman
do góry