NR 3/2015 – Kultura wernakularna. Pamięć – wyobraźnia – praktyki oporu – Kultura wernakularna. Pamięć – wyobraźnia – praktyki oporu

Przedstawiony poniżej blok tematyczny składa się z tekstu teoretycznego, będącego rodzajem „manifestu” lub – mówiąc skromniej – propozycji metodologicznej, oraz ośmiu szkiców ilustrujących, w oparciu o studia przypadków, badania prowadzone przez członków i współpracowników zespołu.

Otwierający numer tekst teoretyczny stanowi próbę syntetycznego spojrzenia na różnorodne „projekty nieudane”; jest zarazem refleksją nad formą i przyczynami ich „nieudolności”. Proponujemy w nim rozumienie kultury wernakularnej nie jako reliktu przeszłości czy zjawiska marginalnego wobec nowoczesnej kultury, lecz – przeciwnie – jako odpowiedzi na wyobcowanie wynikające ze złożoności współczesnego świata i próbę poradzenia sobie z jego wyzwaniami przy użyciu prostych, dostępnych dla każdego środków. Choć nie sposób wskazać jednoznacznej definicji obejmującej wszystkie tego rodzaju fenomeny, można zauważyć łączące je podobieństwo rodzinne, wyrażające się przez zestaw sześciu „osi interpretacyjnych”, stanowiących istotne cechy kultury wernakularnej: nieautonomiczność, emergentność, swojskość, amatorskość, nieświadomość własnych ograniczeń oraz subwersywność strukturalną.

(Ze wstępu do numeru)

 

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Marcin Napiórkowski

Recenzenci

Nazwiska recenzentów zostaną ujawnione w numerze 1/2016.

Spis artykułów

Kultura wernakularna. Pamięć - wyobraźnia - praktyki oporu

  • Marcin Napiórkowski
    Zaproszenie do kultury wernakularnej
    Tekst przedstawia najważniejsze założenia oraz ramy instytucjonalne i metodologiczne projektu „Współczesna polska kultura wernakularna w perspektywie porównawczej. Pamięć – wyobraźnia – praktyki oporu”. Wskazuje także na powiązania tematyczne między poszczególnymi artykułami składającymi się na numer tematyczny.  
  • Marcin Napiórkowski, Artur Szarecki, Paweł Dobrosielski, Piotr Filipkowski, Olga Kaczmarek
    Kultura wernakularna. Antropologia projektów nieudanych
    Tekst przedstawia propozycję metodologiczną kategorii „kultury wernakularnej” jako narzędzia porównawczej interpretacji różnorodnych wytworów i praktyk kultury „nieudanych” czy „marginalnych” z punktu widzenia głównych obiegów. Nie zawiera on zamkniętego zestawu cech definicyjnych, lecz wskazuje na podobieństwo rodzinne wyrażające się poprzez zestaw wymiarów takich jak: emergentność, nieautonomiczność, swojskość, amatorskość, nieświadomość własnych ograniczeń oraz subwersywność strukturalna.  
  • Lars Breuer, Anna Delius
    Jak jest zrobiona pamięć wernakularna? Wybrane wyniki międzynarodowego badania w Niemczech, Polsce,
    In this article, we focus on vernacular memory as an important element of vernacular culture. Drawing on results from a qualitative study on ordinary European’s views of the past, we identify different carriers and strategies of vernacular memory contextualizing it with other memory realms, i.e. public memory. The analysis of the carriers shows that some of them are exclusively vernacular whereas other carriers can be used and shared by different realms of memory. Moreover, the analysis shows that due to their restricted instrumentarium, vernacular memory strategies are mostly characterized by reduction of complexity as well as of connections to individual biographies.  
  • Olga Kaczmarek
    Jedwabne – wiedza obrzeży
    The article analyzes the changes of discourse and reactions surrounding the publication of Jan Tomasz Gross’s 2000 book Neighbors. The aim is to explain how and why the moment the knowledge about the pogrom in Jedwabne in 1941 became a matter of public discussions affected the primary circulation of that knowledge among the residents of Jedwabne. It then discusses the mechanisms of vernacular reactions to the knowledge of the pogrom carried out by the Poles becoming endorsed by the mainstream. The article is a preliminary analysis that points to areas of further research.  
  • Piotr Filipkowski
    Historia mówiona – jeszcze bardziej wernakularna?
    Tekst jest próbą przekroczenia dominującego paradygmatu we współczesnych praktykach historii mówionej ufundowanego na etycznym postulacie oddawania głosu tym, którzy go dotąd w historiografii nie mieli (nie zabierali albo nie byli doń dopuszczeni). Te próby ilustrowane są rozpoznawczą analizą konkretnych empirycznych przypadków i wywiadów. Chodzi przy tym o wywiady „nieudane”, bo wyłamujące się z logiki „oddawania głosu”. Przedstawiam dwa warianty tego wyłomu znane praktykującym historię mówioną: odmowę mówienia opartą o nietraumatyczne milczenie, bagatelizowaniu nawet najbardziej znaczących i wyrazistych historycznych doświadczeń; nazywam to cichą rezygnacją. Drugi wyłom, przeciwnie, polega na zagadaniu słuchacza i narzuceniu mu własnej logiki historycznej – różnej od tej dominującej, znanej i oswojonej; nazywam to głośną uzurpacją. Oba te przekroczenia staram się zinterpretować w kategoriach kultury wernakularnej.       The text attempts at overcoming the dominant paradigm in contemporary practices of oral history, founded on an ethical rather than cognitive postulate of giving voice to those, who were deprived of it in traditional historiography. The author illustrates his diagnosis with a preliminary analysis of specific interviews. However, these case studies can be dubbed “unsuccessful”, as they break away from the logic of “giving voice”. Two variants of this breakaway are analyzed, both well known to oral history practitioners. The first one consists of a refusal to speak, as well as a non-traumatic silence and an underestimation of even the most significant historical experiences; the author calls it silent resignation. In contrast, in the second variant the respondent outtalks the researchers and imposes his or her own historical logic, quite distinct from the dominant and familiar one; the author describes it as loud usurpation. Both these breakaways are interpreted through the categories of vernacular culture.  
  • Paweł Dobrosielski
    „Żyd z pieniążkiem” jako praktyka polskiej kultury wernakularnej. Wstępny raport z badań
    W pierwszej części artykułu autor analizuje związek wernakularnego wizerunku „Żyda z pieniążkiem” z systemowo złożonym dyskursem naukowym i publicystycznym o antysemityzmie, przygląda się zakorzenieniu tej praktyki w historii uprzedzeń oraz we współczesnej debacie na temat stosunku Polaków do Żydów w czasie i po II wojnie światowej. W drugiej części przedstawione zostają wyniki zaprojektowanych przez autora badań ilościowych analizujących zasięg i dokładny kształt praktyk związanych z obrazami „Żyda z pieniążkiem”. W części trzeciej, podsumowującej, pokazane zostaje, w jaki sposób proponowana koncepcja kultury wernakularnej pozwala przedstawić w nowym świetle tezy na temat tego zjawiska stawiane przez badaczy, jak i wyniki badań ilościowych. Ten „swojski obrazek”, wpisany w znaną i powszechnie podzielaną konwencję przesądności oraz stanowi reakcję na poczucie wyobcowania, wynikające ze stopnia złożoności polskiego dyskursu holokaustowego; jest jego jednoczesnym uwewnętrznieniem (przejęciem ogólnych sensów) i kontestacją (odwróceniem ich znaczenia). Jest to zatem praktyka nieświadoma wyobcowania, z którego się narodziła, i kwestionująca asymetrię pomiędzy specjalistycznym dyskursem publicznym a jego powszechną recepcją. Skoncentrowanie się na samym obrazie upraszcza wielowątkową debatę na temat przesądności, kapitalizmu i antysemityzmu do materialnej postaci wizerunku.  
  • Geneviève Zubrzycki
    Jak uporać się z kulturą wernakularną? Wypracowywanie pojęć, gęsty opis i analiza porównawcza
    The article discusses research strategies for a historically-grounded cultural sociology of identity formation and transformation.  I develop two concepts – that of the national sensorium and of aesthetic revolt, and discuss  the contribution of comparative analysis to the study of vernacular culture.
  • Jonathan P. Eburne
    Sztuka outsiderska / teoria outsiderska
    W tekście przedstawiono paradygmat analizy „myśli outsiderskiej”. Autor wskazuje na podobieństwo fenomenów z zakresu historii sztuki i historii idei, stwierdzając, że teorie spiskowe i ekscentryczne koncepcje naukowe należy „odkryć” dla nauki tak, jak dla sztuki odkryto marginalizowaną wcześniej twórczość samouków, ludów egzotycznych czy osób chorych psychicznie.  
  • Marcin Napiórkowski
    Zrozumieć tych, którzy nie rozumieją. Struktura rewolucji antynaukowych
    Tekst stanowi propozycję naukowego ujęcia antynaukowych fenomenów takich jak teorie spiskowe, sprzeciwy wobec naukowego konsensusu (np. teorii ewolucji czy globalnego ocieplenia) czy opartych na nauce praktyk (szczepienia). Autor proponuje by zamiast potępiać tego rodzaju formy myślenia jako irracjonalne, spróbować zrozumieć ich wewnętrzną logikę i kształtujące je uwarunkowania społeczne.  
  • Artur Szarecki
    Postwernakularność: afekt i władza w kulturze sieciowej
    The paper aims to theorize vernacular resistance in a networked culture. Analyzing the case of a digital marketing campaign prepared for the Polish Ministry of Interior, it argues for a systemic approach to cultural resistance as a dynamic process emerging from continual recombinations of discursive and affective flows. The campaign video generated numerous critical responses in the media as well as a series of vernacular remakes on YouTube. However, despite the ‘subversive’ qualities exhibited, many of them actually furthered social hierarchies by reconnecting with dominant cultural formations. Therefore, in a networked environment, organized by non-linear dynamics and complex interactions, vernacular resistance is impossible to locate and discern. However, it might persist in the multidirectional and largely accidental modes of propagation that reconfigure socio-cultural.

Z warsztatów kulturoznawców

  • Wojciech Sitek
    Polacy w sieci taśmy magnetycznej. Społeczny charakter wideo-kasetowego uniwersum u schyłku XX wieku
    Celem niniejszej refleksji jest rekonstrukcja atmosfery towarzyszącej domowemu odbiorowi filmowemu w latach 90. Przedmiotem zainteresowania stanie się – po pierwsze – kaseta wideo w kontekście zasady odwzajemnionego altruizmu – ekonomii daru, która nakazywała wzięcie udziału w wymianie z innymi kolekcjonerami wideokaset. Po drugie, zostanie podjęta kwestia przeobrażenia modelu recepcji treści audiowizualnych. Obrazowa konsumpcja w latach 90. była bowiem nastawiona nie na zindywidualizowany pokaz, lecz towarzyski typ odbioru. Omawiane medium sprzyjało tej wspólnotowej partycypacji w pokazie.  

Z warsztatów kulturoznawców

  • Anna Mazela
    Kolekcjonując cudze wspomnienia. Granice wernakularności fotogorafii rodzinnych
    Wernakularność fotografii rodzinnej, jako wykonywanej najczęściej w domu, spełniającej liczne funkcje, ale pozbawionej wartości rynkowej, wydaje się oczywista – sytuacja ta zmienia się, gdy stare zdjęcia prywatne, oderwane od swoich źródeł, trafiają do antykwariatów czy na giełdy kolekcjonerskie, a potem wchodzą w skład konkretnych kolekcji. Niniejszy artykuł analizuje przemiany jakim ulega wówczas fotografia oraz jej wernakularny status.  
  • Anna Zawadzka
    Wolność do pracy, wolność od męża. O kobietach w nowych serialach anglosaskich
    Nie będąc płaszczyzną radykalnej redefinicji symbolicznego uniwersum, nowe seriale telewizyjne przedstawiają obraz życia kobiet, w którym można rozpoznać niejedną emancypacyjną intencję, to znaczy taką, która kulturowe mity i idealizacje stara się zastąpić obrazem realistycznym, która ujawnia materialny i hierarchiczny wymiar relacji międzyludzkich. Praca zawodowa, praca domowa, funkcja społeczna żony, relacje między kobietami, wreszcie kobiety jako ofiary przestępstw na tle seksualnym – to tematy, które zaskakująco zgodnie podejmują współczesne seriale anglosaskie. W niniejszym tekście zastanawiam się nad możliwymi ich interpretacjami.  
  • Miłosz Stelmach
    Postkino. „Panie, panowie: Ostatnie cięcie” György Pálfiego jako przykład kina po kinie
    Stosując kategorię postkina, zaproponowaną przez Chrisa Petit, autor analizuje film György Pálfiego Panie, panowie: Ostatnie cięcie. Ten nowatorski projekt stanowi próbę połączenia technik found footage z konwencjami klasycznego kina fabularnego. Efektem jest wysoce autotematyczny i teoretyczny eksperyment badający możliwości kina w zakresie przyczynowo-skutkowej i czasowo-przestrzennej ciągłości oraz zaangażowania widza. Jednocześnie jego dwuznaczny status prawny kwestionuje sztywne kategorie prawa autorskiego oraz współczesne sposoby dystrybucji i produkcji treści.  

Dyskusja redakcyjna

  • Dyscypliny czy studia? Badania jakościowe we współczesnym pejzażu wiedzy
    Dyskusja panelowa z udziałem Ewy Rewers (Instytut Kulturoznawstwa UAM), Marii Solarskiej (Instytut Historii UAM), Anny Ziębińskiej-Witek (Instytut Kulturoznawstwa UMCS), Marka Krajewskiego (Instytut Socjologii UAM) i Jana Sowy (Wydział Polonistyki UAM) odbyła się 27 maja 2015 roku podczas Transdyscyplinarnego Seminarium Badań Jakościowych na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Spotkanie prowadziła Marianna Michałowska.  

Recenzje

  • Patryk Szaj
    Ćwiczenia z Ciorana
    Cioran – w pułapce istnienia, red. S. Piechaczek, Wydawnictwo Zakład PoligraficznySindruk, Opole 2014, 275 s.
  • Tomasz Błaszczyk
    Skazani na potępienie
    Donald de Marco, Benjamin D. Wiker, Architekci kultury śmierci, przeł. GrażynaWaluga, Fronda PL, Warszawa 2014, 392 s.
  • Roman Chymkowski
    Kultury antycypowanej przyszłości
    Arjun Appadurai, The Future as Cultural Fact. Essays on the Global Cindition, Verso, London–New York 2013, 328 s.
  • Piotr Grochowski
    Memy internetowe jako klucz do zrozumienia cyberkultury
    Limor Shifman, Memes in Digital Culture, Massachusetts Institute of Technology Press, Cambridge–London 2014, 216 s.

Redakcja językowa i korekta

Redakcja językowa: Edyta Tomczyk Korekta: Bartosz Raducha

Tłumaczenie

Jacek Siminski
do góry