NR 4/2015 - Postinteligencja. Współczesne formy manifestacji inteligencji – Postinteligencja. Współczesne formy manifestacji inteligencji

 

Większość obserwatorów i badaczy zgadza się, że inteligencja rozwinęła się w warunkach cywilizacyjnego zapóźnienia. Pojawiła się w miejsce burżuazji i mieszczaństwa, które z racji historycznych uwarunkowań nie mogły się w pełni rozwinąć w Polsce. To, między innymi, z tej konstatacji wyprowadzano po 1989 roku odmienne przewidywania odnośnie trwania tej kategorii. Oczywiście, zarówno pytanie o koniec inteligencji, jak i o jej przekształcanie stanowią stałe motywy inteligenckiej i badawczej autorefleksji. […] Warto zauważyć, że wątki dotyczące profesjonalizacji i przekształcenia tej grupy pojawiły się na długo przed okresem transformacji . Zmiana systemu przyniosła jednak nowe problemy. Część badaczy twierdziła wówczas, że w nowym systemie inteligencja skazana jest na przeminiecie lub na stanie się częścią klasy średniej, uszczegółowieniem tej tezy był pogląd, że przemieni się ona w grupę tak zwanych profesjonalistów lub/i zostanie zastąpiona przez intelektualistów. Niektórzy komentatorzy przekonywali, że inteligenci stanowią grupę, która najlepiej poradziła sobie podczas transformacji i najwięcej skorzystała na przemianach po 1989 roku.

Dzisiaj zaś inteligencja pełni rolę kulturowego hegemona w polskim społeczeństwie. Przywołany podział zdaje się najważniejszy, choć stanowisk i ujęć problematyki dałoby się przytoczyć więcej. Warto zauważyć, że różnice między stanowiskami na temat inteligencji wynikają często z odmiennych zakresów znaczeniowych, jakie różni autorzy przypisują tej kategorii. Jedno z ujęć traktuje ją jako warstwę społeczną; w drugim przypadku mówi się o inteligencji jako elicie bądź grupie etosowej . Stąd też pytanie o jej zanikanie czy przekształcenia w inną kategorię może prowadzić do odmiennych odpowiedzi w zależności od tego, jakie wyobrażenia czy założenia kryją się za tym pojęciem.

 

 

- ze wstępu redaktorów tomu.

 

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

prof. Paweł Śpiewak, dr Piotr Kulas

Spis artykułów

Postinteligencja. Współczesne formy manifestacji inteligencji oraz inteligenckości

  • Paweł Śpiewak, Piotr Kulas
    Postinteligencja. Współczesne formy manifestacji inteligencji oraz inteligenckości
    Wstęp do części tematycznej numeru kwartalnika.
  • Mikołaj Herbst, Aneta Sobotka
    Studia jako dźwignia awansu? Wybory i ścieżki edukacyjne inteligencji i osób aspirujących do wyższego statusu społecznego.
    Celem autorów jest porównanie wyborów edukacyjnych dwóch grup społecznych uzyskujących wyższe wykształcenie w Polsce – przedstawicieli tradycyjnej „inteligencji” oraz osób pochodzących z niewykształconych środowisk, dla których studia wyższe wiążą się z możliwością społecznego awansu. Istotny kontekst badania stanowi dynamiczny proces upowszechnienia kształcenia wyższego i związane z nim rozwiązania instytucjonalne. W artykule wykorzystano dane ilościowe i jakościowe pochodzące z badań realizowanych przez Instytut Badań Edukacyjnych oraz Uniwersytet Warszawski. Wykazano, że ścieżki edukacyjne aspirujących do awansu oraz przedstawicieli inteligencji różnią się istotnie zarówno pod względem motywacji, świadomości skutków dokonywanych wyborów, jak jakości otrzymanego wykształcenia i oceny słuszności podjętych decyzji z perspektywy absolwenta uczelni. Wydaje się, że choć zanikły bariery w dostępnie do wyższego wykształcenia dla osób bez tradycji inteligenckich, nierówność społeczna pozostaje trwałym elementem systemu szkolnictwa wyższego, a przyjęte w Polsce rozwiązania instytucjonalne nie sprzyjają pełnieniu przez kształcenie akademickie funkcji dźwigni awansu społecznego. 
  • Marta Bucholc, Daniel Kontowski
    Wyzwolić czy zliberalizować? Dylematy kształcenia inteligencji
    Chcemy przełożyć polską dyskusja o przemianach uniwersytetów i reprodukcji inteligencji na język globalnych trendów w szkolnictwie wyższym. Napięcie pomiędzy edukacją liberalną (wszechstronną i transformacyjną) a liberalizacją edukacji (w sensie gospodarczym) odbija się w myśleniu projektowym i myśleniu produktowym (Michael D. Kennedy). Skuteczna obrona ideału edukacji liberalnej przez polskie środowiska inteligenckie wymaga zmiany strategii z wewnętrznej, bazującej na dorozumianym etosie i status quo, na szukającą wsparcia ze strony innych aktorów, empiryczną i ewolucyjną.
  • Paweł Śpiewak
    Spór o „społeczeństwo otwarte” jako jedno z ważnych źródeł współczesnych inteligenckich sporów
    Celem tego tekstu jest opisanie jednego z najważniejszych i najbardziej bolesnych sporów, jaki dzielił po 1989 roku i wciąż wydaje się dzielić polskich inteligentów i intelektualistów. Konsekwencje ideowe czy światopoglądowe tego podziału zarysowane w początkach polskiej transformacji nadal są obecne w przestrzeni publicznej.  Wykorzystując narzędzia historii idei do opisania dyskursów z współczesnej historii Polski, autor artykułu zwraca uwagę na dwie główne strony tego sporu, które dominowały w polu inteligenckim. Przede wszystkim stara się dokonać rekonstrukcji używanych w nim argumentów oraz nakreślić światopoglądy dwóch stron biorących w nim udział. Zwraca również uwagę na destrukcyjny charakter tego sporu.
  • Piotr Kulas
    Młodzi intelektualiści wobec inteligencji. Analiza wyobrażeń na temat inteligencji i intelektualistów
    Celem tego artykułu jest próba opisania wyobrażeń młodych polskich inteligentów na temat inteligencji oraz intelektualistów. Analizujemy, w jaki sposób postrzegają oni relację pomiędzy inteligencją a intelektualistami . Zastanawiamy się, czy intelektualiści – jak sugerują niektórzy badacze – są postrzegani jako elita podtrzymująca przekonanie o istnieniu inteligencji czy też jako osobna kategoria, luźno z nią powiązana. Na podstawie zebranego materiału zarysowujemy cztery główne ujęcia dotyczące związku pomiędzy inteligencją a intelektualistami. Zwracamy też uwagę na główne napięcia, jakie wywołują te dwie możliwe identyfikacje. Praca ma charakter empiryczny i wpisuje się w socjologiczną problematykę badania samowiedzy polskiej inteligencji .  
  • Jan Śpiewak
    Ruchy miejskie: czyli potyczki o władzę w polu inteligencji w kontekście przemian systemu neoliberalnego
    Celem tej pracy jest przedstawienie roli jaką odgrywają ruchy miejskie w polu inteligenckim w kontekście przemian systemu neoliberalnego. W tym ujęciu ruchy miejskie są ruchami oporu wobec neoliberalizacji procesów zarządzających miastem. W odróżnieniu od ruchów o podobnym rodowodzie na Zachodzie (right to the city movements) członkowie polskich ruchów miejskich sytuują się na górze drabiny społecznej. Aktywiści miejscy to postinteligencja, odwołująca się do etosu i tradycji inteligencji. Ruchy miejskie są bardziej prądem intelektualno-towarzyskim niż tradycyjnie rozumianym ruchem społecznym. Posługują się językiem modernizacji kraju zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju i odnowy miejskiej demokracji w duchu “prawa do miasta”. Uprawomocnia to ich udział w grze o hegemonię w polu inteligencji, która pełni rolę dominującą w polskim polu władzy.
  • Eliza Kącka
    Inteligenckość (jako problem) w literaturze polskiej po 1989 roku
    Artykuł umieszcza wybrane zjawiska polskiej literatury publikowanej po 1989 roku w kontekście inteligenckości. Opisuje strategie i postawy pisarskie, wskazując na dezaktualizację lub redefinicję konkretnych składników wizerunku inteligenta: wyrazistego zaangażowania społecznego, nonkonformizmu, indywidualizmu itp. Pyta jednocześnie o to, czy i jak sama literatura wpłynąć może na ocenę kondycji inteligentów po przełomie. Podkreśla różnice w manifestacji inteligenckości w tekstach i wypowiedziach pisarzy z roczników 60., 70. i 80. oraz problematyczność samej kategorii inteligenckości.

Z warsztatów kulturoznawców

  • Anna Ziębińska-Witek
    Muzea historyczne w XXI wieku: transformacja czy trwanie?
    Publikacja powstała w wyniku realizacji projektu badawczego o nr 2014/13/B/HS3/04886 finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki Współczesna refleksja muzeologiczna często kwestionuje cele i założenia muzeum modernistycznego. Wielu badaczy akcentuje prekursorski charakter nowo powstających placówek muzealnych oraz całkowitą zmianę technik i strategii wystawienniczych ewoluujących w stronę teatralności, performatywności i interaktywności osiąganych dzięki zastosowaniu nowoczesnych technologii multimedialnych i symulacji. Czy jednak proces transformacji muzeów w nowoczesne, dynamiczne i jakościowo odmienne od poprzednich placówki kulturowe w istocie zachodzi? A jeśli tak (a mam co do tego wątpliwości) czy przebiega gładko i bez wstrząsów? Mamy raczej w chwili obecnej do czynienia z sytuacją, w której muzea (szczególnie historyczne) stały się polem wielu konfliktów.  
  • Albert Miściorak
    Krajobraz jako nieświadoma pamięć miasta. Przykład Wrocławia
    Po roku 1945 we Wrocławiu zerwana została historyczna ciągłość z przeszłością. Do dzisiaj miasto to uchodzi za miejsce bez pamięci. Ale czy słusznie? W artykule tym zaproponuję spojrzenie na pamięć miasta od strony krajobrazu. Na przykładzie trzech wrocławskich osiedli mieszkaniowych rozważę sposób, w jaki elementy „poniemieckiego” pejzażu – także fizycznie zdegradowanego, pozbawionego rangi symbolu – mimowolnie kształtowały pamięć i tożsamość jego nowych mieszkańców. Na czym polegał sposób „pamiętania” krajobrazu? Jakie treści przekazywał? Do jakich czasów odsyłał? Jak wpływał na doświadczanie przez mieszkańców czasu i zmiany?

Dyskusja redakcyjna

  • Migranci, ksenologia, prawo gościnności
    Głos w dyskusji zabrali: Krzysztof Wodiczko ,Rafał Zawisza, Magdalena Szcześniak, Łukasz Zaremba, Anna Nacher, Jan Sowa, Sławomir Buryła, Justyna Kowalska-Leder i Iwona Kurz. Inicjatorem dyskusji był Tomasz Majewski.  

Omówienia

  • Jadwiga Zimpel
    Czas Pałacu
    Omówienie książki Michała Murawskiego Kompleks Pałacu. Życie społeczne stalinowskiego wieżowca w kapitalistycznej Polsce.

Redakcja językowa i korekta

Redakcja językowa: Edyta Tomczuk Korekta: Bartosz Raducha

Tłumaczenie

Jacek Siminski
do góry